Μια ιστορία ξεριζωμού, επιβίωσης και πολιτισμικής αντοχής ξεδιπλώνεται ξανά, αυτή τη φορά μέσα από το φακό. Η έκθεση φωτογραφίας «Το Ελληνικό Θαύμα στην Τασκένδη», που παρουσιάζουν ο Δήμος Καλαμαριάς και το Κέντρο Ελληνικού Πολιτισμού στο Ουζμπεκιστάν, γίνεται η αφορμή για να ξαναθυμηθούμε μια λιγότερο γνωστή σελίδα του σύγχρονου ελληνισμού: την κοινότητα των πολιτικών προσφύγων που βρέθηκαν, όχι από επιλογή, αλλά από ιστορική αναγκαιότητα, στην καρδιά της Κεντρικής Ασίας.
Εκεί, στην Tασκένδη –μια πόλη που για πολλούς Έλληνες άκουγε σαν όνομα μυθικό– ρίζωσε μια ολόκληρη γενιά ανθρώπων που κουβαλούσε στις αποσκευές της ήττα, πόνο και αβεβαιότητα.
Αυτοί οι άνθρωποι, συχνά νέοι μαχητές του Δημοκρατικού Στρατού και μέλη των οικογενειών τους, άφησαν πίσω μια χώρα που μόλις είχε βγει από τον Εμφύλιο, για να βρεθούν σε στρατώνες που άλλοτε φιλοξενούσαν Ιάπωνες αιχμαλώτους πολέμου. Εκεί ξεκίνησε μια νέα ζωή από το μηδέν.
Η έκθεση που θα φιλοξενείται στην αίθουσα τέχνης του Remezzo (Πλαστήρα 2, Αρετσού) από τις 11 Ιανουαρίου έως την 1η Φεβρουαρίου, επιχειρεί να αφηγηθεί αυτή την πορεία μέσα από 100 σπάνιες ιστορικές φωτογραφίες. Στιγμές που αναδεικνύουν πώς μια κοινότητα που γεννήθηκε από την πολιτική προσφυγιά κατάφερε, παρά την απόσταση και τις αντιξοότητες, να διατηρήσει ζωντανή την ελληνική μνήμη και ταυτότητα.
Οι εικόνες χωρίζονται σε τρεις ενότητες:
• η καθημερινότητα των πολιτικών προσφύγων στην Τασκένδη (1949-1970),
• οι εκτοπισμοί των Ποντίων στη σοβιετική Κεντρική Ασία (1937-1949),
• η ιστορική και σημερινή παρουσία του Κέντρου Ελληνικού Πολιτισμού στην πόλη.
Πίσω από τις φωτογραφίες όμως, βρίσκεται μια ολόκληρη ιστορική διαδρομή. Ο πρόεδρος του Κέντρου Κώστας Πολίτης θυμάται πως «στα τέλη Αυγούστου 1949, ο ΔΣΕ ηττήθηκε στον Γράμμο, σηματοδοτώντας το τέλος του ελληνικού Εμφυλίου». Από εκεί, χιλιάδες Έλληνες οδηγήθηκαν αρχικά στην Αλβανία και στη συνέχεια στις Λαϊκές Δημοκρατίες της Ανατολικής Ευρώπης και στη Σοβιετική Ένωση. Οι πιο ικανοί –νέοι μαχητές, αξιωματικοί και νεαρές γυναίκες– στάλθηκαν στην Tασκένδη για να συνεχίσουν, όπως ειπώθηκε τότε, «τον αγώνα εκτός συνόρων».
Το ταξίδι ήταν εξαντλητικό. Πλοίο και τρένο επί εβδομάδες, σε συνθήκες που δεν επιδέχονται ωραιοποίηση.
Από τους 100.000 Έλληνες που βρέθηκαν στην πολιτική προσφυγιά, περίπου 12.000 εγκαταστάθηκαν τελικά στην Τασκένδη το 1949. Μέσα σε λίγα χρόνια, από στρατώνες χωρίς θέρμανση γεννήθηκαν οι περίφημες 14 «Πολιτείες» – ένας σχεδόν αυτάρκης κόσμος με σχολεία, πολιτιστικά κέντρα, ποδοσφαιρικές ομάδες, μουσικά σχήματα και θέατρα. Στο επίκεντρο: η ελληνική γλώσσα, η εκπαίδευση και η πολιτιστική ζωή.
Η κοινότητα μεγάλωσε ραγδαία. Από αγρότες που έφυγαν από την Ελλάδα, πολλοί έγιναν τεχνικοί, εργάτες και επιστήμονες. Διατήρησαν τις παραδόσεις τους, γιόρτασαν έθιμα, ανέβασαν θεατρικές παραστάσεις, δημιούργησαν χορωδίες και οργάνωσαν αθλητικούς αγώνες. Και όμως, μέσα σε όλη αυτή την παραγωγική ένταση, κάτι έμενε σταθερά άθικτο: η επιθυμία της επιστροφής.
Η κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης άλλαξε τα πάντα. Οικονομική κρίση, παρακμή των δομών, εγκατάλειψη των θεσμών της κοινότητας. Το τριώροφο κτίριο του Συλλόγου κατασχέθηκε· οι χώροι ερήμωσαν, χωρίς θέρμανση και χωρίς πόρους. Το 2020, η νέα διοίκηση ανέλαβε να αποκαταστήσει όχι μόνο το κτίριο, αλλά και την ίδια την ελληνική συνείδηση όσων είχαν μείνει πίσω. «Το πιο δύσκολο έργο ήταν η αναγέννηση του Ελληνισμού», λέει ο Πολίτης.
Σήμερα, το Κέντρο Ελληνικού Πολιτισμού στην Τασκένδη έχει και πάλι ζωή. Διδάσκονται ελληνικά, χορός, τραγούδι και θέατρο, έχουν ανέβει έργα του Αριστοφάνη και η κοινότητα συμμετέχει εκ νέου στον πολιτισμό της πόλης.
Η έκθεση συνοδεύεται από μαρτυρίες, ομιλίες, πάνελ και οργανωμένες ξεναγήσεις για σχολεία – μια ευκαιρία να κοιτάξει κανείς κατάματα μια ιστορία που δεν χώρεσε ποτέ στο επίσημο αφήγημα.
Εγκαίνια και εκδηλώσεις
Τα εγκαίνια θα πραγματοποιηθούν την Κυριακή 11 Ιανουαρίου στις 18:00. Ο πρόεδρος του Κέντρου Ελληνικού Πολιτισμού Κώστας Πολίτης θα παρουσιάσει το έργο και τις δράσεις του Κέντρου και θα ξεναγήσει το κοινό στην έκθεση.
Ο Νίκος Ντάλλας, υποψήφιος διδάκτορας, θα μιλήσει με θέμα «Ο Δημοκρατικός Στρατός (ΔΣΕ) μέσα από τα αρχεία της Τασκένδης», αποκαλύπτοντας στοιχεία από τις απογραφές των πρώτων χρόνων της προσφυγιάς.
Θα ακολουθήσει συζήτηση με τη συμμετοχή των:
• Νίκου Μαραντζίδη, καθηγητή στο Πανεπιστήμιο Μακεδονίας.
• Βλάση Αγτζίδη, διδάκτορα Σύγχρονης Ιστορίας.
• Νίκου Φωκά, ομότιμου καθηγητή Κοινωνιολογίας στο Πανεπιστήμιο Eötvös Loránd της Βουδαπέστης,
με θέμα τους εκτοπισμούς των Ποντίων της Σοβιετικής Ένωσης και την εμπειρία των πολιτικών προσφύγων στην Τασκένδη.
Εκπαιδευτικές ξεναγήσεις
Η έκθεση απευθύνεται και στη μαθητική κοινότητα, με πρωινές ξεναγήσεις για γυμνάσια και λύκεια (Δευτέρα-Παρασκευή, 09:00-12:00), προσφέροντας μια μοναδική ευκαιρία γνωριμίας με άγνωστες πτυχές της σύγχρονης ιστορίας και της προσφυγικής εμπειρίας του ελληνισμού.
⇒ Πληροφορίες & προγραμματισμός: Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού Δήμου Καλαμαριάς. Τηλ.: 2310 432091 I Email: [email protected].
⇒ Ώρες λειτουργίας: Τρίτη-Κυριακή, 10:00-13:00 & 18:00-20:00. Είσοδος ελεύθερη.
–
