Τι Σμύρνη, τι Βενεζουέλα: Όταν η Ιστορία γράφεται με πετρέλαιο

Επισήμως, οι Ηνωμένες Πολιτείες επενέβησαν στη Βενεζουέλα για να αποδώσουν δικαιοσύνη. Η σύλληψη και μεταφορά του Νικολάς Μαδούρο σε αμερικανικό έδαφος παρουσιάστηκε ως επιχείρηση κατά του διεθνούς εμπορίου ναρκωτικών. Ανεπισήμως –και πλέον χωρίς ιδιαίτερη προσπάθεια συγκάλυψης– το πραγματικό διακύβευμα ειπώθηκε δημόσια από τον ίδιο τον Ντόναλντ Τραμπ: οι αμερικανικές πετρελαϊκές θα αποκτήσουν πρόσβαση.

Η παραδοχή ήταν σχεδόν αποκαλυπτική. Όχι αξίες, όχι θεσμοί, όχι «δημοκρατική αποκατάσταση». Πετρέλαιο, επενδύσεις, υποδομές.

Και όμως, ακόμη κι αυτή η εξήγηση μοιάζει ελλιπής. Γιατί οι ΗΠΑ, όπως επισημαίνουν αναλυτές της ενεργειακής αγοράς, δεν έχουν άμεση ανάγκη το βενεζουελανό αργό. Το έχουν πει ευθέως: ενεργειακά «τα πάνε μια χαρά» χωρίς αυτό.

Το πετρέλαιο, λοιπόν, είναι ο καταλύτης – όχι ο μοναδικός λόγος. Ο πραγματικός στόχος είναι ο έλεγχος: ποιος θα βρίσκεται στο τραπέζι όταν αναδιαμορφώνεται η ισορροπία ισχύος σε μια κρίσιμη περιοχή του πλανήτη.

Και κάπου εδώ, η σύγχρονη εικόνα αρχίζει να θυμίζει επικίνδυνα κάτι παλιό.

«Όλα γίνανε για τα πετρέλαια»

Η φράση ανήκει στη Νάνσι Χόρτον, κόρη του Αμερικανού προξένου στη Σμύρνη Τζορτζ Χόρτον, και ειπώθηκε για τα γεγονότα του 1922. Δεν ήταν σύνθημα. Ήταν προσωπικό συμπέρασμα ενός ανθρώπου που έζησε από κοντά την Καταστροφή της Σμύρνης και την υποκρισία των Μεγάλων Δυνάμεων.

Η Σμύρνη δεν χάθηκε επειδή κανείς δεν ήξερε. Χάθηκε επειδή όλοι ήξεραν – και στάθμισαν αλλιώς το κόστος.

Τα τελευταία χρόνια, νέα ιστορικά στοιχεία από αμερικανικά αρχεία φωτίζουν αυτή την πραγματικότητα. Ο δρ Κωνσταντίνος Χατζηδημητρίου, επισκέπτης καθηγητής στο Αυστραλιανό Ινστιτούτο Μακεδονικών Σπουδών και βραβευμένος με το Christos Mantzios Visiting Scholar Award, έχει τεκμηριώσει μέσα από αρχειακή έρευνα ότι η στάση των ΗΠΑ στη Σμύρνη επηρεάστηκε άμεσα από τα οικονομικά και ενεργειακά τους συμφέροντα.

Σύμφωνα με την έρευνά του –μέρος της οποίας έχει δημοσιευθεί στο βιβλίο Η καταστροφή της Σμύρνης μέσα από τις αμερικανικές πηγές (2022)–, η αμερικανική κυβέρνηση της εποχής, υπό τον πρόεδρο Χάρντινγκ, διατηρούσε στενές σχέσεις με τη βιομηχανία πετρελαίου. Σχέσεις που ήρθαν αργότερα στο φως μέσα από το σκάνδαλο Teapot Dome, το οποίο οδήγησε στη φυλάκιση του πρώτου Αμερικανού υπουργού στην ιστορία για δωροδοκία από πετρελαϊκές εταιρείες.

Στο πλαίσιο αυτού που ο Κωνσταντίνος Χατζηδημητρίου περιγράφει εύστοχα ως «Smyrnagate», εξηγείται ένα από τα πιο αινιγματικά στοιχεία της Καταστροφής: το γεγονός ότι οι εγκαταστάσεις της αμερικανικής Standard Oil στη Σμύρνη έμειναν ανέπαφες, την ώρα που καιγόταν ακόμη και το αμερικανικό προξενείο.

Τονίζει δε ότι οι προσπάθειες του Τζορτζ Χόρτον και του εκτελεστικού γραμματέα της Emergency Committee for Near East Refugees Έντουαρντ Χέιλ Μπίρσταντ υπονομεύτηκαν, μιας και η αμερικανική κυβέρνηση έδινε μεγαλύτερη σημασία στο πολιτικό και οικονομικό κέρδος.

Χρειάστηκε μεγάλη πίεση ώστε η αμερικανική κυβέρνηση να εγκαταλείψει την ουδέτερη στάση που τηρούσε επισήμως και να χρησιμοποιήσει το Ναυτικό της για να διασωθούν άμαχοι από τη Σμύρνη και τη Μικρασία γενικότερα. Επίσημα έγγραφα της εποχής καταδεικνύουν το μέγεθος της προσπάθειας και ταυτόχρονα ρίχνουν φως στις τουρκικές φρικαλεότητες.

Ο ίδιος ο Τζορτζ Χόρτον, στο εμβληματικό έργο του The Blight of Asia (1926), κατέγραψε με σαφήνεια την πεποίθησή του ότι η φωτιά στη Σμύρνη δεν ήταν τυχαία. Θεωρούσε δεδομένο ότι η καταστροφή έγινε με εντολή του Νουρεντίν πασά, σε γνώση του Μουσταφά Κεμάλ.

Την άποψη αυτή ενισχύουν μαρτυρίες ξένων παρατηρητών, όπως του αιδεσιμότατου Σ. Χάρλοου, που δημοσιεύτηκαν στους New York Times, καθώς και αναλύσεις ιστορικών όπως ο Όραν Ρέιμπερ, ο οποίος σημειώνει ότι η φωτιά «τροφοδοτήθηκε συστηματικά με πετρέλαιο».

Η Βενεζουέλα δεν είναι η Σμύρνη στις αρχές του 20ού αιώνα. Ο Νικολάς Μαδούρο δεν είναι ο τελευταίος κρίκος μιας αυτοκρατορίας που καταρρέει. Και όμως, το μοτίβο είναι ανατριχιαστικά οικείο. Ένα προβληματικό καθεστώς λειτουργεί ως άλλοθι. Η ηθική επιστρατεύεται ως πρόφαση. Και πίσω από όλα, η ανάγκη των μεγάλων παικτών να βρίσκονται παρόντες όταν μοιράζεται ο χάρτης.

Ούτε τότε ούτε τώρα χωρά αγιογραφία. Ο απαχθέντας πρόεδρος της Βενεζουέλας φέρει βαρύτατες ευθύνες για την κατάρρευση της χώρας του, όπως και οι ελληνικές και διεθνείς επιλογές του 1922 συνέβαλαν καθοριστικά στη Μικρασιατική Καταστροφή. Όμως η ύπαρξη εσωτερικών ευθυνών δεν ακυρώνει τη μεγάλη εικόνα: οι ισχυροί δεν επεμβαίνουν για να σώσουν, επεμβαίνουν για να προλάβουν να μην χάσουν.

Ίσως γι’ αυτό η Ιστορία δεν επαναλαμβάνεται ακριβώς. Αλλά ομοιοκαταληκτεί.

Γεωργία Βορύλλα