«Στο ξύλινο παράπηγμα μιας δολιχοειδούς στενορρύμης» κάπου στο συνοικισμό Κρεμμυδαρούς στον Πειραιά, το φωνογράφος ξεκινά να γράφει. 1930 – ήδη οκτώ χρόνια μετά τον ξεριζωμό.
2025. Στην ιστοσελίδα του Μουσικού Λαογραφικού Αρχείου Μέλπως Μερλιέ, πατώντας ένα κουμπί ακούς πρώτα τα γρατζουνίσματα της εγγραφής και μετά μια γυναικεία φωνή να λέει ένα τραγούδι με λόγια που δεν καταλαβαίνεις. Αλλά είναι τραγούδι της πατρίδας – και η φωνή αυτή που ακούγεται γερασμένη, αν και βγαίνει από ένα σώμα 40χρονης πάει πίσω, στη Σύλλη της Καππαδοκίας.
Δέσποινα Μεταξά, το γένος Μακριδίδη. Αυτή είναι η γυναίκα. Και το γνωρίζουμε χάρη στον αγώνα και την αγωνία ερευνητών όπως ο Δημήτρης Λουκόπουλος, που μαζί με τη Μέλπω Μερλιπέ πάσχιζαν να καταγράψουν τις φωνές και τις μνήμες των προσφύγων κόντρα στη νομοτέλεια της φθοράς και της λήθης.
Σε δύο κομμάτια χαρτί ο Δημήτρης Λουκόπουλος έγραψε για τη γυναίκα:
Γεννήθηκε στη Σύλλη [σ.σ. στο πρωτότυπο η πόλη είναι γραμμένη Σύλη], στα 1889. Όταν λοιπόν εφωνογραφήθη ήταν 40 χρονών. Αγράμματος. Μένει σήμερα σε ξύλινο παράπηγμα μιας δολιχοειδούς στενορρύμης, ας πούμε παρόδου της οδού Αγίου Διονυσίου Πειραιώς, που ακούεται στο όνομα Ψαρρών 137(;), συνοικισμός Κρεμμυδαρούς.
Είναι ανταλλάξιμος του 1922.
Εύκολα την βρίσκεις αν την ζητήσεις στο εμπορικό του Νικ. Αμφιλοχιάδη, οδός Αγ. Διονυσίου, αριστερά καθώς θα κάμψεις τη γωνία ύστερα από τη σιδερένια γέφυρα που υπερβάλλει τη σιδηροδρομική γραμμή του Σιδηρόδρομου Π.Α. Λαρίσης.
Ο άντρας της είναι εργάτης, και στη Σύλλη εργάτης ήταν. Έχει και γιο που τον μικροπάντρεψε, γι’ αυτό απόχτησε εγγόνι.
Μόνο δουλειά του σπιτιού κάνει η Δέσποινα, και δεν γνωρίζει καλά την ελληνική γλώσσα. Στην πατρίδα της μιλούσε μόνο τη διάλεκτο της Σύλλης και τουρκικά. Τη διάλεκτο στο σπίτι και με τους γείτονες. Έξω όμως τουρκικά, γιατί δεν επέτρεπον, λέει, οι Τούρκοι «αυτά τα αρχαία ελληνικά που μιλούσαν αυτοί».
Δεν το κατάφερα να μου δώσει μια μετάφραση των τραγουδιών που τραγούδησε και που τα άκουσε από το φωνογράφο. Μου δήλωσε αδυναμία για να πει τι θα πουν στα ελληνικά.
Είναι όμως κατά τ’ άλλα καλόβουλη και φιλότιμη πολύ γυναίκα. Η επιθυμία της είναι να είχε έναν δίσκο των τραγουδιών της.
Ακούστε ένα δείγμα από την ηχογράφηση:
