Σαν σήμερα, το 2011, πέθανε ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, σε ηλικία 89 ετών. Στις ιντερνετικές βιογραφίες του είναι καταχωρημένος ως: θεατρικός συγγραφέας, στιχουργός, σεναριογράφος, δημοσιογράφος και ακαδημαϊκός. Ένας σπουδαίος δημιουργός που μόνο τη ζωή του να είχε γράψει, θα είχε περάσει στην ιστορία. Πόσο μάλλον που έγραψε και έκανε και πολλά άλλα πράγματα τα οποία άλλαξαν την ιστορία του πολιτισμού στη χώρα μας.
Από τη Νάξο, στην Αθήνα
Γεννήθηκε στη Νάξο, στις 2 Δεκεμβρίου 1921, και είναι το έκτο από τα εννέα παιδιά του φαρμακοποιού Στέφανου Καμπανέλλη και της Αικατερίνης Λάσκαρη. Ο πατέρας του καταγόταν από τη Χίο, ενώ η μητέρα του προερχόταν από παλιά αρχοντική οικογένεια της Κωνσταντινούπολης. Για την ιστορία, ένας από τους αδελφούς του ήταν ο ηθοποιός Γιώργος Καμπανέλλης που γεννήθηκε το 1930, αλλά έφυγε ένα χρόνο νωρίτερα από τον Ιάκωβο.
Ήδη από μαθητής στο δημοτικό σχολείο ο τελευταίος διακρίνεται για την κλίση του στη λογοτεχνία. Μετά τις δύο πρώτες τάξεις του Γυμνασίου, όπου έχει συμμαθητή τον Μανώλη Γλέζο, έντονα βιοποριστικά προβλήματα αναγκάζουν την οικογένεια να μεταφερθεί στην Αθήνα. Εγκαθίστανται στο Μεταξουργείο. Tην ημέρα εργάζεται και το βράδυ σπουδάζει σχεδιαστής τεχνικού σχεδίου σε νυχτερινή σχολή.
Την ίδια εποχή, στην περιοχή που έμενε, στο Μεταξουργείο, γνωρίζεται με συνομηλίκους του που έχουν κοινές λογοτεχνικές ανησυχίες όπως οι: Τάσος Λειβαδίτης, Κώστας και Αλέξανδρος Κοτζιάς, Δημήτρης Χριστοδούλου και Ρένος Αποστολίδης. Παράλληλα, εμπλουτίζει τις γνώσεις του με αναγνώσεις βιβλίων, κυρίως λογοτεχνίας και ιστορίας, που του αποκαλύπτουν την ανθρώπινη περιπέτεια αλλά και τα μυστικά της γραφής. Η παρέα του Μεταξουργείου θέλει να κατακτήσει τον κόσμο των γραμμάτων, όμως η ιστορία αλλάζει τα πράγματα.
Τα χρόνια στο στρατόπεδο
Το 1942, κατά τη διάρκεια της Γερμανικής κατοχής, σχεδιάζει μαζί μ’ ένα φίλο του να καταφύγουν στη Μέση Ανατολή. Όμως χρήματα δεν υπάρχουν. Και έτσι οι δύο νεαροί αποφασίζουν να περάσουν στην Ελβετία μέσω Αυστρίας. Όμως στη Βιέννη, πέφτουν πάνω σε έναν έλεγχο και συλλαμβάνονται στο Ίνσμπρουκ.
Ο Καμπανέλλης ανακρίνεται και καταλήγει στο στρατόπεδο συγκεντρώσεως και εξοντώσεως Μαουτχάουζεν.
Εκεί θα παραμείνει ως τις 5 Μαΐου 1945, όταν το στρατόπεδο απελευθερώθηκε από τον αμερικανικό στρατό. Οι συγκρατούμενοι του, 1.100 Έλληνες και Ελληνοεβραίοι, τον εκλέγουν αντιπρόσωπο τους στη Διεθνή Επιτροπή που φροντίζει για την ανάρρωση και την επιστροφή τους στην Ελλάδα και στο Ισραήλ.
Φυσικά όχι μόνο δεν ξέχασε, αλλά αυτή η πληγή, έγινε πηγή δημιουργίας. Το βιβλίο του Μαουτχάουζεν κυκλοφόρησε το 1961. Φυσικά γίνεται αμέσως εκδοτική επιτυχία και με τις συνεχείς επανεκδόσεις μέχρι σήμερα, αναδεικνύεται ως επίτευγμα της αντιπολεμικής λογοτεχνίας. Η απήχηση του βιβλίου παρακινεί τον Καμπανέλλη να γράψει τους στίχους των τεσσάρων τραγουδιών του ομώνυμου κύκλου, που μελοποιεί ο Μίκης Θεοδωράκης και παρουσιάζονται με μεγάλη επιτυχία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό έως σήμερα.
Ο δρόμος για τη Στέλλα
Ο Ιάκωβος Καμπανέλλης επιστρέφει στην Ελλάδα την περίοδο του εμφυλίου. Είναι όμως νέος και θέλει να δημιουργήσει. Και βλέποντας μια παράσταση στο Θέατρο Τέχνης,, αποφασίζει να στραφεί προς το θέατρο. Μην έχοντας όμως απολυτήριο Γυμνασίου, δεν μπορεί να φοιτήσει ως ηθοποιός στις δραματικές σχολές και αφιερώνεται στη συγγραφή θεατρικών έργων. Το 1950 ανεβαίνει το πρώτο του έργο Χορός πάνω στα στάχυα.
Και λίγα χρόνια μετά γνωρίζει τη Μελίνα Μερκούρη και εμπνέεται για να γράψει το θεατρικό Η Στέλλα με τα κόκκινα γάντια. Και κάπου το έργο ξεγλιστράει και αντί για τη σκηνή, βρίσκεται στην οθόνη. Και αλλάζει την πορεία του εγχώριου σινεμά. Και γίνεται το –καθυστερημένο χρονικά–ντεμπούτο της Μελίνας, που την εκτινάσει στην κορυφή. Ασχέτως αν μέχρι να βρεθεί χρηματοδότης, η ταινία πέρασε του λιναριού τα πάθη. Το αγνό 1954 ποιος θα έδινε χρήματα για ένα έργο με ηρωίδα μια ανεξάρτητη γυναίκα, που στήνει τον γαμπρό στην εκκλησία;
Και ακολουθεί και έτερο σπουδαίο φιλμ: Ο δράκος του Νίκου Κούνδουρου. Μόνο που αν η Στέλλα υπήρξε παγκόσμια επιτυχία, Ο δράκος αποτέλεσε οικονομικό βατερλό.
Πριν και μετά το «Μεγάλο μας τσίρκο»
Η ηλικία της νύχτας, Παραμύθι χωρίς όνομα, Η έβδομη μέρα της δημιουργίας, αλλά και η αδικημένη στην εποχή της Η γειτονιά των αγγέλων, που έγινε ταινία ως Γυμνοί στο δρόμο που και εκεί όμως δεν βρήκε δικαίωση. Σπουδαία και διαχρονικά έργα που έκαναν του όνομα του Καμπανέλλη μεγάλο. Αλλά και τα κινηματογραφικά Κορίτσια στον ήλιο ή το άδικα ξεχασμένο Κανόνι και αηδόνι. Μια μοναδική ιστορία που όμως στη χούντα έπαιξε και λίγο με τη σιωπή, αλλά και το κρυφτούλι με τη λογοκρισία (ειδικά στο Κανόνι και το αηδόνι).
Το 1970 ο Καμπανέλλης διακόπτει τη σιωπή του με το έργο Αποικία των τιμωρημένων (1970), μια διασκευή για θέατρο του διηγήματος του Φραντς Κάφκα, που ανεβαίνει στην Πειραματική Σκηνή της Πόλης της Μαριέττας Ριάλδη.
Και φτάνουμε στο καλοκαίρι του 1973, όπου στο θέατρο Αθήναιον στην Πατησίων, ανεβαίνει το Μεγάλο μας τσίρκο. Που στην ουσία άλλο έργο είχε υποβλήθεί στη λογοκρισία –για να πάρει έγκριση– και άλλο παίχτηκε. Το σπουδαίο κείμενο του Καμπανέλλη, η Καρέζη με τον Καζάκο, ο Νίκος Ξυλούρης. Μια παράσταση-σταθμός για το ελληνικό θέατρο που στην ουσία έδειξε τα δόντια της στην εξουσία.
Ο Καμπανέλλης θεωρήθηκε σύμβολο αντίστασης σε κάθε μορφής φασισμό.
Και στη Μεταπολίτευση, Ο Μπαμπάς ο πόλεμος και τα 4 πόδια του τραπεζιού, που υιοθέτησε ο Κάρολος Κουν και πέρασαν στη σύγχρονη θεατρική ιστορία μας.
Οι θέσεις και οι τιμές
Το 1981 του ανατίθεται η Διεύθυνση Ραδιοφωνίας της ΕΡΤ, όπου θα παραμείνει μέχρι το 1987, γεγονός που θα αναστείλει τις δραστηριότητές του στο θέατρο. Το 1987 μετατίθεται στην αντιπροεδρία της ΕΡΤ, θέση από την οποία αποχωρεί τον επόμενο χρόνο. Το 1989 επιστρέφει στη σκηνή με το έργο Ο Αόρατος θίασος που παίζεται σε σκηνοθεσία Γιώργου Μιχαηλίδη στο Εθνικό Θέατρο. Ακολουθούν το 1991, Ο δρόμος περνά από μέσα, που ανεβαίνει στο Πειραματικό Θέατρο της Πόλης της Μαριέττας Ριάλδη σε δική του σκηνοθεσία.
Το 1999 συνέβαλε στην κίνηση αποκέντρωσης της καλλιτεχνικής αγωγής, υποστηρίζοντας την ιδέα του ηθοποιού Δημήτρη Παπαγιάννη και του Λάμπρου Μίχου, δημάρχου δήμου Αγίας Βαρβάρας, για την ίδρυση της πρώτης Δημοτικής Ανώτερης Σχολής Δραματικής Τέχνης.
Από το 2003 έως το 2007 διετέλεσε Πρόεδρος της Βουλής των Εφήβων, διαδεχόμενος τον Αντώνη Σαμαράκη.
Για την όλη προσφορά του ως συγγραφέα αλλά και ως ευαισθητοποιημένου πολίτη, τιμήθηκε με πολλές διακρίσεις και αναγορεύθηκε επίτιμος δημότης πολλών πόλεων. Εκλέχτηκε επίτιμος διδάκτωρ της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Κύπρου (1996), της Ανωτάτης Σχολής Καλών Τεχνών του ΑΠΘ (1999) και του τμήματος Θεατρικών Σπουδών της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών (1999). Εξελέγη παμψηφεί και αναγορεύθηκε Ακαδημαϊκός (1999), εγκαινιάζοντας την έδρα του Θεάτρου στην Ακαδημία Αθηνών. Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας του απένειμε το παράσημο του Ανώτερου Ταξιάρχη του τάγματος του Φοίνικα (2000).
Πόσο σπουδαία διαδρομή για ένα φτωχό παιδί!
Σπύρος Δευτεραίος
