Το τέλος του Β’ Βαλκανικού Πολέμου βρίσκει την Ελλάδα μεγαλύτερη αλλά χωρίς προσαρτημένα τα Δωδεκάνησα όπου διεθνής τοποτηρητής τοποθετείται η Ιταλία. Το γεγονός αυτό θα της δώσει την ευχέρεια να συνάψει μυστική συμφωνία με τις δυνάμεις της Αντάντ με αντάλλαγμα την παραχώρηση των νησιών.
Πέντε χρόνια μετά, στις 16 Ιουλίου 1919, υπογράφεται στο Παρίσι η συμφωνία Tittoni-Βενιζέλου με την οποία η Ιταλία παραχωρεί στην Ελλάδα τα Δωδεκάνησα, πλην της Ρόδου που παραμένει για ακόμα πέντε χρόνια υπό ιταλική κυριαρχία.
Μετά την υπογραφή της Συνθήκης των Σεβρών, στις 28 Ιουλίου/10 Αυγούστου 1920 η Τουρκία παραιτείται υπέρ της Ιταλίας κάθε δικαιώματος και τίτλου επί των Δωδεκανήσων ενώ με τη συμφωνία Bonino-Βενιζέλου επικυρώνεται, σχεδόν, η προηγούμενη συμφωνία Tittoni-Βενιζέλου, με τη διαφορά ότι το δημοψήφισμα για τη Ρόδο θα διενεργούνταν μετά από 15 χρόνια.
Η εμπλοκή της Ελλάδας στο μικρασιατικό μέτωπο, ο ανταγωνισμός Ελλάδας και Ιταλίας για την επικράτηση στη νοτιοδυτική Μικρά Ασία και η επακόλουθη ήττα της Ελλάδας οδήγησε την Ιταλία στην αθέτηση των συμφωνιών.
Με τη Συνθήκη της Λοζάνης, στις 24 Ιουλίου 1923, η Τουρκία παραχωρεί στην Ιταλία τα δικαιώματά της στα Δωδεκάνησα, κι έτσι μονιμοποιείται η ιταλική κατοχή.
Λίγο πριν τον Β’ Παγκόσμιο πόλεμο, το 1936 έρχεται στα Δωδεκάνησα νέος διοικητής που αρχίζει προσπάθεια βίαιου εκφασισμού και αφελληνισμού των νησιών. Καταργούνται τα ελληνικά σχολεία και απολύονται οι Έλληνες δάσκαλοι. Επιβάλλονται τα ιταλικά σαν γλώσσα σε όλες τις βαθμίδες της εκπαίδευσης και ακολουθείται το εκπαιδευτικό σύστημα της μητροπολιτικής Ιταλίας.
Το 1943, με τη συνθηκολόγηση της Ιταλίας, τα νησιά τα καταλαμβάνουν οι Γερμανοί που τα παρέδωσαν στους Άγγλους το 1945 με το τέλος του πολέμου. Η βρετανική στρατιωτική διοίκηση κράτησε δυο χρόνια. Στις 15 Μαΐου 1945, ο Αντιβασιλέας-Αρχιεπίσκοπος Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Δαμασκηνός, πριν ακόμη εκδηλωθούν επίσημα οι αποφάσεις των νικητών του πολέμου για την παραχώρηση του δωδεκανησιακού συμπλέγματος, κηρύσσει στη Ρόδο τον αρραβώνα της Δωδεκανήσου με τη μητέρα πατρίδα.
Στις 27 Ιουνίου 1946: Στο Παρίσι και στο Συμβούλιο των Υπουργών των Εξωτερικών των τεσσάρων Δυνάμεων, αποφασίζεται να περιέλθουν τα Δωδεκάνησα στην Ελλάδα. Πρόκειται για απόφαση-σταθμό στην πορεία του δωδεκανησιακού λαού προς την ένωσή του με τη μητέρα Ελλάδα.
Στις 10 Φεβρουαρίου 1947: Υπογράφεται στο Παρίσι συνθήκη ειρήνης μεταξύ των συμμάχων και των συνασπισμένων Δυνάμεων (και Ελλάδας) και της Ιταλίας, σύμφωνα με την οποία η Ιταλία εκχωρεί στην Ελλάδα με πλήρη κυριαρχία τα νησιά της Δωδεκανήσου και τις παρακείμενες νησίδες.
Στις 31 Μαρτίου 1947: Ο Βρετανός διοικητής των συμμαχικών Δυνάμεων Κατοχής Δωδεκανήσου ταξίαρχος Α.Σ. Πάρκερ, παραδίδει τη Στρατιωτική Βρετανική Διοίκηση στον αντιναύαρχο Περικλή Ιωαννίδη. Αρχίζει η μεταβατική περίοδος της Ελληνικής Στρατιωτικής Διοίκησης Δωδεκανήσου.
Στις 9 Ιανουαρίου 1948: Με το άρθρο 1 του Νόμου υπ’ αριθμ. 518 «Περί προσαρτήσεως της Δωδεκανήσου εις την Ελλάδα» της Δ’ Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων ορίζεται ότι: «Αι νήσοι της Δωδεκανήσου Αστυπάλαια, Ρόδος, Χάλκη, Κάρπαθος, Κάσος, Τήλος, Νίσυρος, Κάλυμνος, Λέρος, Πάτμος, Λειψοί, Σύμη, Κως και Καστελλόριζον, ως και αι παρακείμεναι νησίδες, είναι προσηρτημέναι εις το Ελληνικόν Κράτος από της 28 Οκτωβρίου 1947».
Με το νόμο αυτό, που αποτελεί τη ληξιαρχική πράξη της ενσωμάτωσης της Δωδεκανήσου στη μητέρα Ελλάδα, τερματίζεται το μεταβατικό στάδιο της ελληνικής στρατιωτικής διοίκησης.
Η 7η Μαρτίου 1948 ορίζεται ως ημέρα της πανηγυρικής τυπικής ενσωμάτωσης. Το 1955 η Δωδεκάνησος έγινε νομός με πρωτεύουσα τη Ρόδο.
Στιγμές από την επίσημη τελετή ενσωμάτωσης
Στο λιμάνι καταπλέει το αγγλικό αντιτορπιλικό «Σέβιοτ» και το αμερικανικό «Χάνσον». Ο βασιλιάς Παύλος με τη βασίλισσα Φρειδερίκη φθάνουν στη Ρόδο με το ελληνικό αντιτορπιλικό «Θεμιστοκλής» για να παραστούν στους εορτασμούς.
Εξέχουσα θέση ανάμεσα στους παρευρισκόμενους είχαν δώδεκα νεαρές γυναίκες, ντυμένες με τοπικές παραδοσιακές φορεσιές και μία ταινία με το όνομα καθενός νησιού περασμένη στο σώμα τους, οι οποίες κρατούσαν καλάθια με ροδοπέταλα, για να ράνουν με αυτά τους βασιλείς.
Ο δήμαρχος της Ρόδου Γαβριήλ Χαρίτος παραδίδει στους βασιλείς το χρυσό κλειδί των πόλεων λέγοντας τα εξής:
«Το προαιώνιον όνειρον των Δωδεκανησίων πραγματοποιείται σήμερον και ολοκληρούται το εθνικόν έργον των. Με την συντελουμένην σήμερον ενσωμάτωσιν της πολυπαθούς Δωδεκανήσου εις την Μητέρα Ελλάδα τερματίζεται μία οδυνηρά περίοδος της ελληνικής ιστορίας και αρχίζει μία περίοδος νέα και πλήρης ελπίδων.
»Οι Δωδεκανήσιοι έχουν πλέον πλήρη επίγνωσιν της αποστολής των και γνωρίζουν ότι διά της ενώσεως θα συμβάλουν απ’ ευθείας εις την ευημερίαν, την πρόοδον και την ακμήν της Ελλάδος. Η δε συμβολή των αυτή θα είναι πιο πολυτιμοτάτη διά την εθνικήν πνευματικήν ανάπτυξιν και το μεγαλείον του Έθνους μας.
»Μεγαλειότατοι! Υπό το κράτος της πλέον ισχυράς συγκινήσεως διά την εξαιρετικήν εύνοιαν την οποίαν η τύχη επεφύλασσεν εις εμέ, παραδίδω εις Υμάς, τους ανταξίους συνεχιστάς της αίγλης των Βασιλέων του Βυζαντίου και του αειμνήστου αδελφού σας Γεωργίου του Β’ του οποίου το πνεύμα θα σας είναι πιστός συμπαραστάτης, τας κλείδας της πόλεως της Ρόδου και των άλλων Δωδεκανήσων, με την διάπυρον ευχήν όπως συνεχίσετε την ένδοξον πορείαν Σας».
Μετά την ανάκρουση του Εθνικού Ύμνου της Ελλάδος, ο υπουργός Εσωτερικών Π. Μαυρομιχάλης, διαβάζει το βασιλικό διάταγμα:
«Με τον υπ’ αριθμ. 518 νόμο της Δ΄ Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων ορίζεται: Αι νήσοι της Δωδεκανήσου Ρόδος, Κάλυμνος, Κάρπαθος, Αστυπάλαια, Νίσυρος, Πάτμος, Χάλκη, Κάσος, Σύμη, Κως, Λέρος, Τήλος και Καστελλόριζον, ως και αι παρακείμεναι νησίδες, προσαρτώνται εις το Ελληνικόν Κράτος από της 28ης Οκτωβρίου 1947. Ο παρών νόμος, ψηφισθείς υπό της Δ’ Αναθεωρητικής Βουλής και παρ’ ημών σήμερα κυρωθείς, δημοσιευθήτω δια της Εφημερίδος της Κυβερνήσεως και εκτελεσθήτω ως νόμος του κράτους. Εν Αθήναις τη 3η Ιανουαρίου 1948 , Παύλος Α’, Βασιλεύς των Ελλήνων».
Ντοκιμαντέρ για την ενσωμάτωση των Δωδεκανήσων
Την ιστορία της ενσωμάτωσης των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα έχει καταγράψει σε ντοκιμαντέρ, το 1993, ο δημοσιογράφος της ΕΡΤ Γιώργος Πετρίτσης. Στο επεισόδιο με τίτλο «Δωδεκάνησα από την Κατοχή στην Ενσωμάτωση» που ακολουθεί, παρουσιάζεται η ιστορία της προσάρτησης των Δωδεκανήσων στην Ελλάδα, από τη συνθηκολόγηση με την Ιταλία, τον Σεπτέμβριο του 1943 μέχρι την επίσημη κήρυξη της Ένωσης τον Μάρτιο του 1948. Πρόσωπα που συνδέονται με τα ιστορικά γεγονότα αφηγούνται τις αναμνήσεις τους.
Ο Ιωάννης Γεωργάκης, τότε πολιτικός σύμβουλος του αντιβασιλέα Δαμασκηνού αναφέρεται στην πρώτη επίσημη επίσκεψη της ελληνικής κυβέρνησης στα Δωδεκάνησα, που βρίσκονταν υπό βρετανική διοίκηση, με το θωρηκτό «Αβέρωφ» στις 14 Μαΐου 1945 και περιγράφει τις εντυπώσεις του.
Ο Σωτήριος Αγαπητίδης οικονομολόγος και μέλος της Εθνικής Αντιπροσωπείας στο Συνέδριο Ειρήνης στο Παρίσι (1946) ως εντεταλμένος για τα οικονομικά θέματα της συνθήκης Ελλάδας-Ιταλίας, εξηγεί τους όρους προσάρτησης των Δωδεκανήσων και μεταφέρει το κλίμα της Διάσκεψης.
Ο πρώην Πρόεδρος της Ελληνικής Δημοκρατίας Μιχαήλ Στασινόπουλος, αφηγείται τις εντυπώσεις του από την ημέρα της παράδοσης της κυριαρχίας των Δωδεκανήσων (31 Μαρτίου 1947) από τους Βρετανούς στην ελληνική στρατιωτική διοίκηση και τον ναύαρχο Ιωαννίδη, τον οποίο συνόδευε όντας πολιτικός του σύμβουλος.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διηγήσεις του από την πρώτη μέρα που έφτασε στη Ρόδο σχετικά με την έντονη συγκίνηση των κατοίκων, τις αντιδράσεις του πλήθους και τη συνέχεια του εθνικού φρονήματος.
