Την εικόνα του ποντιακού ελληνισμού μπορεί κανείς να την προσεγγίσει με διάφορους τρόπους.
Ένας τρόπος ποιητικός, ρομαντικός θα έλεγα, αλλά σύντομος και περιεκτικός, ενυπάρχει κατά την ταπεινή μου άποψη, στους παρακάτω στίχους:
Εμείς είμες Αργοναυτών
και Ακριτών παιδία
και ’ς σην Ελλάδα ερίζωσαμ’
κι εξέγκαμε κλαδία.
Εμείς είμες π’ ορίαζαμ’
την αυτοκρατορία
κι ατώρα ξαν’ οράζομε
τ’ Ελλάδας τα χωρία
Εμείς είμες π’ εγλίτωσαμ’
α’ σην γενοκτονία
κι θα κρατούμε ελλενικά
Θράκη- Μακεδονία
Η άλλη οπτική γωνία είναι πιο ρεαλιστική, ωμή και άκρως απογοητευτική.
Η πρώτη πικρή γεύση προέρχεται από την ελληνιστική περίοδο και συγκεκριμένα από την εποχή των Μιθριδατών:
Στον Μιθριδάτη ΣΤ΄ οι πιο χαρακτηριστικές ιδιότητες που διακρίνουν τη δυναστεία του, βρήκαν την πιο τέλεια έκφραση. Η ενέργεια και η επιμονή, η εξουσιομανία και η απληστία του ξεπερνούσαν εκείνες των προκατόχων του, εξίσου με την ανηλεή σκληρότητα και απεριόριστη δυσπιστία απέναντι στο άμεσο περιβάλλον του. Δεν προσπάθησε ποτέ να συγκρατήσει το πάθος του· με κάθε ευκαιρία άφηνε ελεύθερη τη φιληδονία και το μίσος του. Όποιος βρισκόταν στο δρόμο του έπρεπε να πέσει, κι ας ήταν μόνο ένας πολίτης των Σάρδεων που εξέτρεφε καλύτερα άλογα κούρσας από τον ίδιο.1 Κάθε υπόνοια ήταν αρκετή για να επιβουλεύεται τη ζωή των στενότερων έμπιστών του, ακόμη και των παιδιών του· και για όποιον μισούσε, αν έπεφτε στα χέρια του, ο πιο φρικτός θάνατος ήταν σίγουρος. Μερικές φορές ασκούσε δικαιοσύνη· έτσι π.χ. άφησε τους προσωπικούς φίλους και υπηρέτες του ανυπότακτου γιου του Μαχάρη ατιμώρητους·2 αντίθετα, σκότωσε τον γιο του Ξιφάρη, διότι η μητέρα του είχε προδώσει στον Πομπήιο ένα οχυρό…3
Τη δεύτερη ψυχρολουσία την παίρνουμε από τους Κομνηνούς:
Αυτήν την περίοδο διαπραγματεύεται την παράδοση του Κομνηνού στον Μωάμεθ ο Γεώργιος Αμουρούτζης, ο οποίος φέρεται ότι πρόδωσε την Τραπεζούντα διότι, όπως φάνηκε αργότερα, ήταν ο μοναδικός Έλληνας ο οποίος ωφελήθηκε από τον Μωάμεθ όπως αναφέρει ο Γ. Κανδηλάπτης (Κάνις) στο έργο του Οι Μεγάλοι Κομνηνοί, σ. 58. Σε ένα από τα ελάχιστα έγγραφα που δεν έπεσαν στην αντίληψη του Fallmereyer και της εν γένει βιβλιογραφίας αναφέρεται πάλι ο Γ. Κανδηλάπτης στο έργο του Οι Μεγάλοι Κομνηνοί, σελ. 58. Πρόκειται για το άγνωστο χρονικό του ηγουμένου Χουτουράς Δοροθέου Σαρασίτου στο οποίο αποκαλύπτεται μια άγνωστη πτυχή της πτώσης της Τραπεζούντας.
Γεώργιος Κανδηλάπτης-Κάνις (φωτ.: Αρχείο ΕΠΜ)
Γράφει λοιπόν ο Κάνις: «Κατά το Χρονικόν του ηγουμένου Χουτουράς Δωροθέου Σαρασίτου, επιβεβαιουμένου και υπό επιτοπίων παραδόσεων, 300 ευσταλείς νέοι υπό την αρχηγίαν του επισκόπου Χερροιάνων Βασιλείου επετέθησαν κατά του στρατού του Κατακτητού και πολεμήσαντες ανδρείως έπεσαν εν τω πεδίω, τω κειμένω μεταξύ Αργυροπόλεως και έδωκαν εις τον τόπον το όνομά των αποκληθέντα Ασλάν τσιαΐρ, ή τόπος των Λεόντων. Καθά έγραψε και ο κατά τα μέσα του 18ου αιώνος ηγούμενος Σουμελά Καλλίνικος Φυτιάνος εν τω Συναξαρίω του ως άνω Βασιλείου, ούτος καταδιωκόμενος και πολεμών έπεσεν ενδόξως εν τη πατρίδι του Ματσερά της Μεσοχαλδίας όπου σώζεται και ο τάφος του θαμιζόμενος υπό των ψυχικώς πασχόντων ομογενών».
Αντίθετα ο Δαυίδ Κομνηνός παζάρευε την παράδοση της Τραπεζούντας με τον Μωάμεθ με αντάλλαγμα τη σωτηρία της οικογένειάς του – και τελικά παρέδωσε την πόλη, υπό όρους τους οποίους φυσικά δεν τήρησε ο Μωάμεθ (Κανδηλάπτης, Οι Μεγάλοι Κομνηνοί, σ. 59 κ.ε.).
Γι’ αυτόν το λόγο υπάρχει θρήνος στην ποντιακή παράδοση για την άλωση της Κωνσταντινούπολης, αλλά όχι της Τραπεζούντας!
Οι Πόντιοι άρχοντες από την Αρχαιότητα έθεταν πάντα το ατομικό συμφέρον πάνω από το γενικό.
Τηρουμένων των αναλογιών, και σήμερα συμβαίνει το ίδιο με τη διάσπαση του ποντιακού χώρου· σε αντιδιαστολή με τους Εβραίους και τους Αρμένιους, που πέτυχαν την αναγνώριση της γενοκτονίας που υπέστησαν, οι Πόντιοι ταγοί αγωνίζονται πώς θα αναγνωριστούν οι ίδιοι! Άλλοι έχουν στρογγυλοκαθίσει δεκαετίες στην ηγεσία των ποντιακών οργανώσεων και άλλοι προσπαθούν να… τις διαιωνίσουν…
Η υπόλοιπη ποντιακή κοινωνία έχει την αρμοδιότητα –αλλά και την ευθύνη απέναντι στην ιστορία– ποια πορεία τελικά θα επιλέξει!
Σάββας Μαυρίδης
κοινωνιολόγος, καθηγητής ΤΕΙ Θεσσαλονίκης.
______
1. Πλούταρχος, Πομπήιος 37.
2. Αππιανός, Μιθριδάτης 102.
3. Αππιανός, Μιθριδάτης 107.
