«Σώστε τα ορφανά της ερήμου»… Όταν οι Αρμένιοι πέθαιναν στην καυτή άμμο της Ντερ Ζορ

Το 1910, όταν η γιαγιά μου, η Σιρβάρντ, γεννήθηκε στο χωριό Τασκούσα του Αραπγκίρ, δεν ήξερε πως πέντε χρόνια μετά θα έχανε τα αδέλφια της στις πορείες θανάτου στην έρημο· ούτε και η μητέρα της, η Χαϊγκανούς, που είχε έρθει νύφη από το μακρινό Αγκν, γνώριζε ότι θα έχανε τα αδέλφια, τη μάνα και τον πατέρα της με τον ίδιο τρόπο. Ο προπαππούς μου, ο Θωμάς, όταν έπαιζε βιολί στις γιορτές της ενορίας, στον καθεδρικό ναό του Αραπγκίρ του 13ου αιώνα, δεν φανταζόταν ποτέ ότι το πρωί της 15ης Σεπτεμβρίου 1957 ο δήμος θα τον κατεδάφιζε με δυναμίτες. Μου έλεγε: «Ο ναός μας χωρούσε 3.000 άτομα! Σαν ήρθε η μέρα να βαφτίσουμε τη γιαγιά σου, μαζεύτηκε κόσμος από τα γύρω χωριά· τότε το Αραπγκίρ μετρούσε πάνω από 11.000 Αρμενίους!».

Χαμένοι συγγενείς, χαμένα αδέλφια στην καυτή άμμο του Ντερ Ζορ, άγνωστο αν έφτασαν κάπου, αν σώθηκαν… Πού να βρίσκονται; Ζουν; Πέθαναν; Ποιο χώμα τους σκέπασε; Πού να ανάψεις ένα κερί;

Ερωτήματα θαμμένα στις ψυχές των δικών μου ανθρώπων, των δικών μου συγγενών, που κατάφεραν να φτάσουν ξυπόλυτοι, πεινασμένοι στην Πόλη, στην περιοχή Κουμκαπί κοντά στο Αρμενικό Πατριαρχείο, το καταφύγιο για χιλιάδες πρόσφυγες των Αρμενικών Επαρχιών. Μια στέγη, ένα κομμάτι ψωμί σύντομα απάλυνε τον πόνο από τις ψυχές των Αρμενίων προσφύγων του Κουμκαπί.

Μετά από λίγο καιρό έφτασαν κατά χιλιάδες τα ορφανά. Οι αρμενικές οργανώσεις άνοιξαν τις κουζίνες τους για να τα ταΐσουν και να τα ντύσουν. «Μα ποια ορφανά…», φώναζε η γιαγιά Χαϊγκανούς, «είναι κόρες μας, είναι γιοι μας, είναι τα παιδιά μας». Έτσι, κάθε Κυριακή, για ένα χρόνο, πήγαιναν τα φαγητά τους στα ορφανοτροφεία της Πόλης.

Ορφανοτροφείο που φιλοξενεί Αρμενίους στην πόλη Ούρφα 1919

Στις αρχές του 1917, ενταγμένοι πλέον στην αρμενική κοινότητα του Κουμκαπί, συμμετείχαν στον έρανο για τα «ορφανά της ερήμου». Από το υστέρημά τους μάζευαν ό,τι μπορούσαν για τα παιδιά τους. Μοναδική ανάμνηση εκείνων των ημερών, που διασώθηκε μέσα σε ένα βιβλίο, είναι μια χάρτινη ροζέτα 98 χρόνων, με τίτλο απλό: «ΣΩΣΤΕ ΤΑ ΟΡΦΑΝΑ ΤΗΣ ΕΡΗΜΟΥ».

Η γιαγιά μου έλεγε: «Όταν ένας λαός δε θέλει να πεθάνει, δεν πεθαίνει».

Η ροζέτα πέρασε από το γιακά του προπάππου μου στα χέρια του γιου του, Καρνίκ, γεννημένου στο Κουμκαπί γύρω στο 1922· ύστερα, από τα χέρια του, στα δικά μου. Λίγα χρόνια πριν πεθάνει ο παππούς Καρνίκ, με κάλεσε για να μου δώσει τα κειμήλια της οικογένειας. Δεν ήταν χρυσές λίρες, ούτε κοσμήματα και διαμάντια· ήταν παλιές φωτογραφίες και έγγραφα. «Η κληρονομιά μας είναι η ιστορία μας», είπε…

Η ροζέτα-κουπόνι στο Μουσείο Γενοκτονίας της Αρμενίας

Σήμερα, με τη βοήθεια της εφημερίδας Αζάτ Ορ, η ροζέτα έφτασε και παρουσιάζεται στη μόνιμη έκθεση του Μουσείου Γενοκτονίας της Αρμενίας. Μπήκε το νερό στο αυλάκι.

Και συνέχιζε η γιαγιά μου η Σιρβάρντ «Τη μάνα σου κι αν λησμονήσεις, τη μάνα γλώσσα μην ξεχάσεις». 

Η δωρεά μου ας είναι εις μνήμη της Σιρβάρντ, της Αρούς, παιδιά της Χαϊγκανούς, του αδελφού της Καρνίκ του Θωμά, των συγγενών μου που διασώθηκαν για να υπάρχω εγώ.

Ήρα Τζούρου

• Αναδημοσίευση από το περ. Αρμενικά, τχ 87 (Οκτ.-Δεκ. 2015).