Δεν περίμεναν απλώς να φτάσουν σε μια ασφαλή χώρα. Πίστευαν ότι τους περίμενε η μάνα τους. Η Ελλάδα που είχαν γνωρίσει από το σχολείο, την Ιστορία και την προσδοκία της ελευθερίας θα τους δεχόταν επιτέλους κοντά της.
Ύστερα από τον πόλεμο, τις διώξεις και την αναστάτωση στη Ρωσία, βρέθηκαν όμως ξανά αντιμέτωποι με το ίδιο ερώτημα: Πώς θα ζήσουν;
Αυτή την οδυνηρή διάψευση περιγράφει ένα τετρασέλιδο υπόμνημα του Πολιτικού Αρχείου του Πόντου, που φυλάσσεται στην Εύξεινο Λέσχη Θεσσαλονίκης και διατίθεται ψηφιακά από το ΑΠΘ, με κωδικό ΑΕ 1025. Ο συντάκτης του γράφει για τους Πόντιους που κατέφυγαν στην Ελλάδα από τη Ρωσία:
«Πίστευαν ότι πάνε στη μάνα τους, κυριολεκτικά, που τους περιμένει με λαχτάρα».
Το κείμενο σώζεται ανυπόγραφο και αχρονολόγητο· η αρχειακή καταχώριση το εντάσσει στο διάστημα 1919 – Μάρτιος 1921. Δεν πρέπει, επομένως, να συγχέεται με περιγραφές για το μεγάλο προσφυγικό κύμα που ακολούθησε την Καταστροφή του 1922 και την επακόλουθη ανταλλαγή των πληθυσμών.
Η Ελλάδα που είχαν γνωρίσει στο σχολείο
Ο συγγραφέας ξεκινά από μια εξιδανικευμένη εικόνα της προπολεμικής ζωής στον Πόντο. Περιγράφει ανθρώπους με λιτές υλικές ανάγκες και ένα εθνικό ιδανικό που γέμιζε τη σκέψη τους. Τα μαθήματα της ελληνικής Ιστορίας και της Επανάστασης του 1821, γράφει, καλλιεργούσαν από τα παιδικά χρόνια μια έντονα συναισθηματική σχέση με την Ελλάδα.
Η χώρα αυτή, στην αφήγησή του, δεν ήταν ένας πραγματικός τόπος με δυσκολίες, φτώχεια και κοινωνικές αντιθέσεις. Ήταν η υπόσχεση ότι κάποτε θα έπαυαν να είναι υπόδουλοι. Τόπος δόξας και μεγαλείου, όπου σχεδόν δεν χωρούσαν οι καθημερινές ανάγκες της ζωής.
Πάνω σε αυτή την αντίθεση λοιπόν, στηρίζει ολόκληρο το επιχείρημά του: άλλη ήταν η Ελλάδα που είχαν διδαχθεί να προσδοκούν και άλλη εκείνη στην οποία έπρεπε να επιβιώσουν.
Η άφιξη δεν έβαζε τέλος στην προσφυγιά
Ο πόλεμος, οι γενοκτονικές διώξεις και η διασπορά στη Ρωσία, στην Ελλάδα και αλλού είχαν αλλάξει τις προτεραιότητες των ξεριζωμένων. Κατά τον συγγραφέα, οι στερήσεις έφεραν στο προσκήνιο την οικονομική εξασφάλιση. Η επαφή με τη ρωσική κοινωνία και τις ιδέες της Επανάστασης επηρέασε επίσης ένα μέρος τους.
Εντούτοις, η πιο βαριά διάψευση ήρθε στην Ελλάδα. Εκεί όπου περίμεναν ότι θα έβρισκαν προστασία, αναγκάστηκαν να συνεχίσουν τον αγώνα της επιβίωσης.
Ο συγγραφέας συνοψίζει τη μεταβολή με μια σκληρή φράση, την οποία αποδίδει συλλογικά στον λαό του Πόντου: «Χρήμα πρώτα, και για πατρίδα σκέφτομαι».
Είναι η δική του διατύπωση για μια αλλαγή που θεωρεί καθοριστική: η ανάγκη να ζήσουν είχε γίνει πιο επείγουσα από την εκπλήρωση του εθνικού οράματος.
Στην Καλαμαριά, πριν από το 1922
Το ιστορικό περιβάλλον αυτής της εμπειρίας φαίνεται καθαρά στην Καλαμαριά. Στη μελέτη της για την προσφυγική εγκατάσταση, η ιστορικός Ελένη Ιωαννίδου καταγράφει ότι οι Καυκάσιοι πρόσφυγες του 1920-1921 στεγάστηκαν στα παλιά στρατιωτικά παραπήγματα.
Οι ελλείψεις σε τρόφιμα, φάρμακα, προσωπικό και στοιχειώδη εξοπλισμό συνυπήρχαν με τις σοβαρές ασθένειες. Στα υπομνήματα των προσφυγικών φορέων επανέρχονταν οι καταγγελίες για ακατάλληλη τροφή και ανεπαρκή περίθαλψη.
Η βοήθεια υπήρχε: κρατικές υπηρεσίες, διεθνείς οργανώσεις, σύλλογοι και οι ίδιοι οι πρόσφυγες συμμετείχαν στην ανακούφιση των νεοφερμένων. Δεν επαρκούσε, όμως, για να εξασφαλίσει αξιοπρεπείς συνθήκες ζωής. Η ιστορία των Απολυμαντηρίων της Καλαμαριάς είναι μία από τις πιο επώδυνες όψεις αυτής της υποδοχής.
Μια οικογενειακή αφήγηση, δημοσιευμένη στο Ιστορικό Αρχείο Προσφυγικού Ελληνισμού, δίνει πρόσωπα σε αυτή τη δοκιμασία. Ο ομότιμος καθηγητής του ΑΠΘ Ανανίας Τσιραμπίδης αφηγείται ότι συγγενείς του έφυγαν από το Βατούμ με το ατμόπλοιο «Αργώ», τον Ιούνιο του 1920.
Για την Ελλάδα, θυμόταν ο παππούς του Αλέξης, τους είχαν υποσχεθεί πολλά, αλλά πήραν λίγα.
Η γιαγιά του, Άννα, έφτασε στην Καλαμαριά τον Σεπτέμβριο της ίδιας χρονιάς, 17 ετών, με το πλοίο «Ελευθερία». Στον καταυλισμό πέθαναν από τύφο η μητέρα της, Συμέλα, και ο δεκάχρονος αδελφός της, Λάζαρος. Ο πρώτος σύζυγός της, τον οποίο παντρεύτηκε εκεί, πέθανε επίσης από τύφο λίγους μήνες αργότερα, στο Δροσάτο Κιλκίς.
Πατρίδα χωρίς δυνατότητα να ζήσεις;
Ο συντάκτης του ΑΕ 1025 δεν περιορίζεται στη διαπίστωση της απογοήτευσης. Την χρησιμοποιεί για να θέσει ένα πολιτικό ερώτημα: ακόμη κι αν οι Πόντιοι ανακτούσαν τις εστίες τους, θα μπορούσαν να μείνουν σε αυτές χωρίς οικονομικές προοπτικές;
Η δική του απάντηση είναι αρνητική. Γι’ αυτό προτείνει οργανωμένη οικονομική ανάπτυξη στον Πόντο: βιομηχανίες, εργοστάσια, μεταλλεία, συγκοινωνιακά και γεωργικά έργα, με ελληνικά κρατικά ή ιδιωτικά κεφάλαια και καλούς μισθούς.
Η διάκριση έχει σημασία: δεν παρουσιάζει σχέδιο αποκατάστασης των προσφύγων στην Ελλάδα, αλλά ένα πρόγραμμα για το μέλλον τους στον Πόντο. Η εμπειρία της προσφυγιάς τον οδηγεί στην πεποίθηση ότι η πολιτική ελευθερία δεν αρκεί, αν οι άνθρωποι δεν μπορούν να εξασφαλίσουν τα αναγκαία.
Το σχέδιό του έχει, ταυτόχρονα, σαφή εθνική και ιδεολογική στόχευση. Προβάλλει την οικονομική ισχύ ως ανάχωμα στην επιρροή του μπολσεβικισμού και ως μέσο προσέλκυσης και αφομοίωσης των μουσουλμανικών πληθυσμών.
Βέβαια, στις τελευταίες γραμμές ο σχεδιασμός για εργοστάσια, επενδύσεις και μελλοντική ευημερία διακόπτεται από τις ειδήσεις για νέες εξοντώσεις του ελληνικού πληθυσμού. Έτσι, ο συγγραφέας φοβάται ότι η καταστροφή μπορεί να καταστήσει περιττές όλες τις προτάσεις του.

















