Η ποντιακή διάλεκτος διασώζει πλήθος λέξεων, προσωνυμίων και προσωπικών ονομάτων που αποτελούν πολύτιμες μαρτυρίες της γλωσσικής και κοινωνικής ζωής των Ελλήνων του Πόντου. Ορισμένα εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται, ενώ άλλα επιβιώνουν σε οικογενειακές παραδόσεις, παλαιά έγγραφα και δημοτικά τραγούδια.
Ένα τέτοιο όνομα είναι το Μορέσα ή Μωρέσα, ένα σπάνιο γυναικείο ανθρωπωνύμιο, η πιθανή ετυμολογική προέλευση του οποίου παρουσιάζει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η διερεύνησή του οδηγεί από την αρχαία ελληνική γλώσσα στην ποντιακή λεξικογραφία και από τη μορφολογία της διαλέκτου στην τοπωνυμία και στη δημοτική ποίηση.
Από το αρχαίο μόρον στο ποντιακό μόριν
Η αρχαία ελληνική λέξη μόρον δήλωνε τον καρπό της μουριάς ή της βάτου. Η λέξη επιβίωσε στη μεταγενέστερη ελληνική, ενώ στην κοινή νεοελληνική επικράτησε ο τύπος μούρο. Στην ποντιακή απαντούν οι τύποι μόρε και μόριν, που διατηρούν το ο του αρχαίου τύπου. Το σκούρο χρώμα των ώριμων καρπών μπορούσε να αποτελέσει βάση για χρωματικούς χαρακτηρισμούς.
Η μαρτυρία του Άνθιμου Παπαδόπουλου
Στο Ιστορικόν Λεξικόν της Ποντικής Διαλέκτου του Άνθιμου Α. Παπαδόπουλου (τόμος Β΄) καταγράφεται το ουσιαστικό μόριν, με σημασίες που αναφέρονται στον καρπό της συκαμινέας και στο βατόμουρο (σ. 595). Στο ίδιο λεξικό απαντά το επίθετο μόρικος, με γεωγραφικές ενδείξεις την Κερασούντα και τα Κοτύωρα. Ο Παπαδόπουλος το ετυμολογεί από το μόριν και την κατάληξη -ικος και το ερμηνεύει ως χαρακτηρισμό εκείνου που έχει χρώμα όμοιο με του βατόμουρου.
Η λεξικογραφική αυτή μαρτυρία είναι σημαντική: τεκμηριώνει ότι στην ποντιακή η ονομασία του καρπού μπορούσε να μεταφερθεί στον χαρακτηρισμό του χρώματος.
Δεν αποδεικνύει από μόνη της την ετυμολογία του ονόματος Μορέσα, προσφέρει όμως ένα σαφές σημασιολογικό παράλληλο.
Το Μορβασίλ και το Μουρασούλ
Μια δεύτερη ενδιαφέρουσα μαρτυρία προέρχεται από το υλικό του Κέντρου Μικρασιατικών Σπουδών (ΚΜΣ) για το Μουρασούλ της περιοχής του Επές. Σύμφωνα με την καταγεγραμμένη τοπική παράδοση, οι Τούρκοι αποκαλούσαν το χωριό Μορβασίλ, δηλαδή «μελαμψός Βασίλης», επειδή ο πρώτος οικιστής φέρεται να ήταν κάποιος μελαμψός Βασίλης, από τον οποίο πήρε το όνομά του ο οικισμός.
Το Μουρασούλ βρισκόταν σε πλαγιά της κοιλάδας του Τοζανλί Ιρμαγί, στον άνω ρου του Γεσίλ Ιρμάκ (αρχαίου Ίριδος), σε υψόμετρο περίπου 1.300 μέτρων. Η μαρτυρία αξιοποιείται και στο υπό επεξεργασία έργο μου Επές – Η μακρινή πατρίδα.
Η λαϊκή εξήγηση δεν αποδεικνύει οριστικά την προέλευση του τοπωνυμίου ή την ιστορική ύπαρξη του πρώτου οικιστή. Διασώζει, ωστόσο, μια σημασιολογική ερμηνεία του Μορβασίλ ως «μελαμψός Βασίλης», η οποία παρουσιάζει ενδιαφέρον σε συνδυασμό με το λεξικογραφικό μόρικος.
Η κατάληξη -έσσα
Στην ποντιακή συναντούμε θηλυκούς επιθετικούς σχηματισμούς σε -έσσα, όπως κακέσσα, βαρέσσα, μαναχέσσα και ορφανέσσα. Με βάση αυτό το μορφολογικό πρότυπο μπορούμε να εξετάσουμε τον πιθανό σχηματισμό:
μορ- + -έσσα → Μορέσσα
Η αρχική σημασία θα μπορούσε να ήταν «η μελαμψή γυναίκα», δηλαδή γυναίκα με σκούρα επιδερμίδα. Ένας τέτοιος χαρακτηρισμός ενδέχεται να λειτούργησε αρχικά ως προσωνύμιο και αργότερα ως κύριο όνομα. Πρόκειται για ετυμολογική υπόθεση, όχι για άμεσα καταγεγραμμένη σημασία του ανθρωπωνυμίου.
Η πιθανή σχέση με το τουρκικό mor
Η τουρκική λέξη mor σημαίνει «μοβ, πορφυρός». Οι μακραίωνες γλωσσικές επαφές στον Πόντο καθιστούν αναγκαία την εξέταση και αυτής της παραμέτρου. Η εσωτερική σημασιολογική εξέλιξη στην ποντιακή και η πιθανή επίδραση του τουρκικού χρωματικού όρου δεν πρέπει να συγχέονται· χρειάζονται ειδικότερη ιστορικογλωσσική διερεύνηση.
Η Μωρέσα στη δημοτική ποίηση της Χαλδίας
Το όνομα έχει και μια πολύτιμη λαογραφική μαρτυρία. Στη συλλογή του Ανδρέα Σουμελίδη Λαϊκά τραγούδια περιφέρειας Χαλδίας περιλαμβάνεται το τραγούδι «Η αγάπ’ τση Μωρέσας ή Τη Μαρτάκ’ ο Χαράλαμπον». Χαρακτηριστικοί είναι οι στίχοι:
«Μωρέσα μ’ τίναν αγαπάς, Μωρέσα μ’ τίναν θέλεις;
Εγώ τον Κώστην αγαπώ και τον Μαρτάκ θα παίρω».
Στο σύντομο αφηγηματικό τραγούδι η Μωρέσα βρίσκεται στο παρχάρι, όπου την αρπάζει ο Λάμπον. Η ίδια δηλώνει ότι αγαπά τον Κώστη, αλλά θα παντρευτεί τον Χαράλαμπο. Στη συνέχεια αντιπαραβάλλονται οι δύο άνδρες: ο Κώστης παρουσιάζεται ως άνθρωπος του καπηλειού, που μεθά και γίνεται βίαιος, ενώ ο Λάμπον είναι κεμεντσετζής. Η προτίμηση στον δεύτερο προσδίδει στο τραγούδι σκωπτικό χαρακτήρα και αναδεικνύει τη θέση της μουσικής στην κοινωνική ζωή των Ποντίων.
Από ανθρωπωνυμική άποψη, το ουσιώδες είναι ότι η Μωρέσα μαρτυρείται στη δημοτική παράδοση της Χαλδίας. Το πλήρες τραγούδι είναι διαθέσιμο στην παρουσίαση του Βασίλειου Πολατίδη στην ιστοσελίδα kotsari.com.
Από το προσωνύμιο στο όνομα
Η δημιουργία προσωπικών ονομάτων από φυσικά χαρακτηριστικά είναι γνωστό φαινόμενο στην ιστορία των γλωσσών. Στην περίπτωση της Μορέσας, το μόριν, το μόρικος, η παράδοση για το Μορβασίλ και οι θηλυκοί σχηματισμοί σε -έσσα συνθέτουν ένα σύνολο συγκλινουσών ενδείξεων. Η ερμηνεία «μελαμψή γυναίκα» είναι συνεκτική, παραμένει όμως υπόθεση εργασίας.
Η γραφή Μωρέσα του τραγουδιού και η γραφή Μορέσα άλλων μαρτυριών χρειάζονται περαιτέρω εξέταση· η ορθογραφική διαφορά δεν αποδεικνύει ούτε αποκλείει την κοινή προέλευση.
Συμπέρασμα
Η διερεύνηση του σπάνιου ονόματος Μορέσα ή Μωρέσα αποκαλύπτει μια ενδιαφέρουσα συνάντηση της γλώσσας με την ιστορία και τη λαϊκή παράδοση. Η προτεινόμενη προέλευση από τον χρωματικό χαρακτηρισμό μορ- και την κατάληξη -έσσα στηρίζεται σε λεξικογραφικά, μορφολογικά και σημασιολογικά παράλληλα, χωρίς να αποτελεί οριστική ετυμολογική λύση. Η παρουσία του ονόματος σε τραγούδι της Χαλδίας προσθέτει ανεξάρτητη μαρτυρία για τη χρήση του.
Και ίσως αυτή να είναι η ιδιαίτερη γοητεία της διαλεκτολογικής έρευνας: ένα σπάνιο όνομα μπορεί να μας οδηγήσει σε αρχαίες γλωσσικές ρίζες, ξεχασμένα προσωνύμια, ονόματα χωριών και δημοτικά τραγούδια.
Γιατί οι λέξεις του Πόντου εξακολουθούν να ανασαίνουν, ακόμη και μέσα από τα ονόματα των ανθρώπων που έφυγαν.

















