Πέρασαν τα μνημόνια, πέρασαν τα χρόνια της μεγάλης ύφεσης, η οικονομία επέστρεψε στην ανάπτυξη. Για πολλά νοικοκυριά, όμως, η επιστροφή στην κανονικότητα δεν σήμαινε και επιστροφή στην οικονομική ασφάλεια. Οι αποταμιεύσεις που εξαντλήθηκαν δεν αναπληρώθηκαν εύκολα, η απόκτηση κατοικίας έγινε δυσκολότερη για τους νεότερους και η καθημερινότητα εξακολουθεί να απαιτεί υπολογισμούς μέχρι και για τα βασικά.
Αυτό το βαθύτερο αποτύπωμα της κρίσης φωτίζει νέα ανάλυση της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας (ΕΚΤ), σύμφωνα με την οποία οι χώρες της Ευρωζώνης που βρέθηκαν στο επίκεντρο της κρίσης δημόσιου χρέους, ανάμεσά τους και η Ελλάδα, είδαν τις κοινωνικές και περιουσιακές ανισότητες να διευρύνονται.
Και ενώ εκείνες οι πληγές δεν έχουν κλείσει πλήρως, μια άλλη είδηση έρχεται να προστεθεί σήμερα στην εικόνα: νέοι τιμοκατάλογοι προμηθευτών προαναγγέλλουν ανατιμήσεις που σε ορισμένα προϊόντα φτάνουν σχεδόν το 25%.
Όταν το σπίτι έχανε την αξία του, αλλά το δάνειο έμενε
Η ανάλυση της ΕΚΤ εξετάζει έξι χώρες που επλήγησαν από την κρίση: Ελλάδα, Κύπρο, Ισπανία, Ιρλανδία, Ιταλία και Πορτογαλία.
Συνολικά σε αυτές τις χώρες, το πλουσιότερο 10% των νοικοκυριών κατείχε το 46% του καθαρού πλούτου το 2010. Το 2023 το μερίδιό του είχε αυξηθεί στο 51,8%.
Η μεταβολή αφορά την ομάδα των έξι χωρών και όχι αποκλειστικά την Ελλάδα. Αποτυπώνει, ωστόσο, μια σημαντική αλλαγή: ο πλούτος συγκεντρώθηκε περισσότερο στα χέρια των οικονομικά ισχυρότερων, ενώ το μερίδιο του φτωχότερου μισού των νοικοκυριών περιορίστηκε.
Πώς συνέβη αυτό;
Στα χρόνια της κρίσης, οι τιμές των κατοικιών κατέρρευσαν. Όποιος είχε αγοράσει σπίτι με στεγαστικό δάνειο είδε συχνά την αξία της περιουσίας του να μειώνεται δραματικά, χωρίς να μειώνεται αντίστοιχα το ποσό που χρωστούσε στην τράπεζα.
Άλλα νοικοκυριά αναγκάστηκαν να χρησιμοποιήσουν τις αποταμιεύσεις τους για να καλύψουν καθημερινές ανάγκες. Και όταν άρχισε η ανάκαμψη, δεν είχαν όλοι τις ίδιες δυνατότητες να επωφεληθούν.
Οι μετοχές, που βρίσκονται κυρίως στα χαρτοφυλάκια των πιο εύπορων, ανέκαμψαν ταχύτερα. Αντίθετα, όσοι είχαν χάσει αποταμιεύσεις ή βρίσκονταν αντιμέτωποι με χρέη χρειάστηκαν πολύ περισσότερο χρόνο για να ορθοποδήσουν.
Μια γενιά που δυσκολεύεται να αποκτήσει σπίτι
Ένα από τα πιο ουσιαστικά ευρήματα της ανάλυσης αφορά την κατοικία. Στις έξι χώρες μειώθηκε η ιδιοκατοίκηση, ιδιαίτερα μεταξύ των νεότερων νοικοκυριών.
Αυτό σημαίνει ότι πολλοί νέοι άνθρωποι δεν μπόρεσαν να αποκτήσουν ένα περιουσιακό στοιχείο που για τις προηγούμενες γενιές αποτελούσε σημαντικό μέσο οικονομικής ασφάλειας.
Και όταν οι τιμές των ακινήτων άρχισαν να ανεβαίνουν ξανά, η άνοδος ωφέλησε όσους είχαν ήδη ακίνητη περιουσία, όχι εκείνους που προσπαθούσαν να αποκτήσουν την πρώτη τους κατοικία.
Για τους τελευταίους, η ανάκαμψη της κτηματαγοράς μπορούσε αντίθετα να σημαίνει ότι το όνειρο του δικού τους σπιτιού απομακρυνόταν ακόμη περισσότερο.
Αυτό είναι ένα από τα σημαντικότερα συμπεράσματα της ΕΚΤ: οι οικονομικές συνέπειες μιας κρίσης δεν τελειώνουν απαραίτητα όταν επιστρέφει η ανάπτυξη. Μπορούν να ακολουθούν τα νοικοκυριά για χρόνια, επηρεάζοντας ακόμη και τις ευκαιρίες της επόμενης γενιάς.
Οι αριθμοί επιβεβαιώνουν αυτή την επιμονή των ανισοτήτων. Ο δείκτης που μετρά την ανισότητα στην κατανομή του καθαρού πλούτου στις έξι χώρες αυξήθηκε από 61,5 μονάδες το 2010 σε 65,9 το 2023.
Η επιδείνωση συνεχίστηκε έως το 2021 και στη συνέχεια η ανισότητα παρέμεινε περίπου στα ίδια επίπεδα.
Και τώρα, νέες αυξήσεις στο σουπερμάρκετ
Η εικόνα αυτή αποκτά ιδιαίτερη σημασία στη σημερινή οικονομική συγκυρία. Σύμφωνα με ρεπορτάζ της Ναυτεμπορικής, νέοι τιμοκατάλογοι χονδρικής από 15 μεγάλες παραγωγικές και εισαγωγικές επιχειρήσεις περιλαμβάνουν ανατιμήσεις σε περίπου 342 κωδικούς προϊόντων, που ξεκινούν από 0,8% και φτάνουν έως 24,96%.
Οι αυξήσεις αφορούν, μεταξύ άλλων, γαλακτοκομικά, κρέατα, προϊόντα αρτοποιίας, κατεψυγμένα ψάρια και σνακ.
Ορισμένες έχουν ήδη αρχίσει να περνούν στα ράφια, ενώ άλλες αναμένεται να ενσωματωθούν σταδιακά έως τις αρχές του 2027. Πρόκειται για αυξήσεις τιμών χονδρικής, οι οποίες δεν μεταφέρονται απαραίτητα αυτούσιες στον καταναλωτή.
Χαρακτηριστικά, οι νέοι τιμοκατάλογοι προβλέπουν αυξήσεις 5,2% έως 13,3% σε συγκεκριμένα γιαούρτια και προϊόντα ψυγείου από τον Δεκέμβριο, ενώ σε ορισμένα κατεψυγμένα ψάρια οι ανατιμήσεις φτάνουν σχεδόν το 25%.
Την ίδια στιγμή, ο ετήσιος πληθωρισμός στην Ελλάδα διαμορφώθηκε στο 5,7% τον Οκτώβριο, σύμφωνα με τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ που ανακοινώθηκαν την Τρίτη.
Η οικονομία ανακάμπτει – Αλλά ποιοι μπορούν να προχωρήσουν μαζί της;
Η ΕΚΤ διευκρινίζει ότι η αύξηση του μεριδίου των πλουσιότερων δεν σημαίνει απαραίτητα πως έγιναν πλουσιότεροι σε απόλυτα ποσά ή ότι οι φτωχότεροι έχασαν οπωσδήποτε περιουσία.
Η μελέτη εξετάζει τον καθαρό πλούτο, δηλαδή την αξία των περιουσιακών στοιχείων αφού αφαιρεθούν τα χρέη, και τον τρόπο με τον οποίο κατανέμεται μεταξύ των νοικοκυριών.
Η ανάλυση βασίζεται στην έρευνα Household Finance and Consumption Survey του Ευρωσυστήματος, που καλύπτει περίπου 90.000 νοικοκυριά σε 22 χώρες.
