Στο μνημειώδες έργο του Ο Πόντος ανά τους αιώνας, ο Αρχιμανδρίτης Πανάρετος Τοπαλίδης αποτυπώνει με ιστορική ακρίβεια τις δραματικές στιγμές που έζησε, μεταξύ άλλων, ο ελληνισμός της περιφέρειας Τραπεζούντας κατά την περίοδο 1917-1921. Όπως σημειώνει στο βιβλίο που εκδόθηκε το 1929 (νέα έκδοση το 2016), στα τέλη του 1917 και τις αρχές του 1918, η διάλυση του ρωσικού στρατού του Καυκάσου υπό την επήρεια της Μπολσεβικικής Επανάστασης δημιούργησε ένα επικίνδυνο κενό εξουσίας στον Πόντο. Ενώ οι τουρκικές δυνάμεις προέλαυναν για την ανακατάληψη των εδαφών, στην Τραπεζούντα διαδίδονταν ανεπιβεβαίωτες φήμες περί άφιξης ελληνικών μεραρχιών, Γεωργιανών, Κοζάκων και Ουκρανών προς βοήθεια. Οι προσδοκίες αυτές ενισχύθηκαν από την άφιξη Γάλλων αξιωματικών, ωστόσο η πραγματικότητα αποδείχθηκε τραγική.
Οι τουρκικές δυνάμεις των ατάκτων λεηλατούσαν, πυρπολούσαν και αφόπλιζαν τα εναπομείναντα ρωσικά τμήματα, ενώ ο τοπικός ελληνικός πληθυσμός τρεπόταν σε φυγή.
Μπροστά στον άμεσο κίνδυνο και την περικύκλωση της Τραπεζούντας –όπου είχαν καταφύγει περίπου 30.000 Έλληνες– αποφασίστηκε η βίαιη και βιαστική διανομή 7.000 παλαιών ρωσικών όπλων στον πληθυσμό, με μόλις 30 φυσίγγια το καθένα.
Η διανομή έγινε χωρίς σαφή σχεδιασμό, ορισμό αρχηγών ή καθορισμό επιχειρησιακού στόχου. Το αποτέλεσμα ήταν να στοχοποιηθεί ο ελληνικός πληθυσμός ως ύποπτος στα μάτια των Τούρκων, χωρίς όμως να διαθέτει την απαιτούμενη ισχύ για αυτοάμυνα. Οι Οθωμανοί εκμεταλλεύτηκαν την κατάσταση, απαιτώντας την παράδοση του οπλισμού υπό την απειλή σφαγών και συλλαμβάνοντας γυναικόπαιδα ως ομήρους.
Εξαίρεση στην καταστροφική αυτή εικόνα αποτέλεσε η Επαρχία Ροδοπόλεως. Ενισχυμένη από το φιλελεύθερο φρόνημα των κατοίκων της, η περιοχή οργάνωσε επιτυχημένη ανταρτική δράση απωθώντας τις επιθέσεις των «τσετέδων».
Ειδικότερα στη Σάντα, η ένοπλη αντίσταση έλαβε μόνιμο χαρακτήρα και διατηρήθηκε αποτελεσματικά μέχρι το 1921, οπότε και επιτεύχθηκε ανακωχή με την τουρκική κυβέρνηση κατόπιν διαμεσολάβησης του Μητροπολίτη Ροδοπόλεως. Χάρη στη σύνεση των τοπικών εθνικών Αρχών, η Ροδόπολη απέφυγε τον εκτοπισμό του πληθυσμού και υπέστη τις λιγότερες δυνατές απώλειες.
Ας δούμε τι έγραφε τότε ο Αρχιμανδρίτης Πανάρετος Τοπαλίδης…
≈
Κατά τους μήνες Νοέμβριον και Δεκέμβριον του έτους 1917 και Ιανουάριον του 1918, ο Ρωσσικός στρατός του Καυκάσου υπό το κράτος και την ώθησιν των Μπολσεβικικών αρχών, διαλυθείς επέστρεφεν εις Ρωσσίαν, οι δε Τούρκοι ανακατελάμβανον τα προ του 1914 σύνορα του Κράτους αυτών προτιθέμενοι να καταλάβωσι και τον Καύκασον, όν τρόπον εγράφη εν τοις έμπροσθεν.
Κατά τον χρόνον εκείνον διεδίδοντο εν Τραπεζούντι αι μάλλον παράδοξοι ειδήσεις, συνήθεις, άλλως τε, εν ημέραις αβεβαιότητος και στρατιωτικής συγχύσεως. Ελέγετο ότι οι Γεωργιανοί προητοίμαζον να έστελλον μίαν Μεραρχίαν στρατού προς υπεράσπισιν της Τραπεζούντος κατά των Τούρκων· ότι οι Αρμένιοι θ’ ανθίσταντο εις την Τουρκικήν προέλασιν και δεν θα επέτρεπον εις τους Τούρκους να εισέλθωσιν εις την περιφέρειαν του Ερζερούμ· ότι εις τον Αντικαύκασον κάποιος Έλλην Στρατηγός του Ρωσσικού στρατού, Ανανίας, περί ού και ελεγεία εγράφησαν εις τον εν Τραπεζούντι τύπον, ητοίμαζε δύο Μεραρχίας στρατού εκ των εν τω διαλυθέντι Ρωσσικό στρατώ Ελλήνων στρατιωτών, ίνα προφθάσας υπερασπίση την περιφέρειαν Τραπεζούντος κατά των Τούρκων, η δ’ άφιξις αυτού ανεμένετο ανά πάσαν ώραν, ότι οι Κοζάκοι του Κουπάν θα ήρχοντο να κρατώσι τας εκκενουμένας Επαρχίας κηδόμένοι του Ρωσσικού αίματος όπερ εχύθη προς κατάληψιν αυτών· και ότι οι Ουκρανοί, ως σύμμαχοι των Κοζάκων και των Ελληνικών Μεραρχιών του Αντικαυκάσου θα έσπευδον διά δυνάμεως ισχυράς εις βοήθειαν αυτών.
Ταύτα πάντα διεδίδοντο και επιστοποιούντο, και παρά των κατεχόντων επισήμους και επευθύνους θέσεις επιστεύοντο. Εις επίρρωσιν δε τούτων συνετέλεσε και η εκ Τυφλίδος άφιξις εις Τραπεζούντα δύο Γάλλων αξιωματικών, και αι πληροφορίαι τας οποίας εκόμισεν εξ Αντικαυκάσου έκτακτος Έλλην απεσταλμένος, αστοχήσας, δυστυχώς, εν τη εκτιμήσει της καταστάσεως.
Ο λαός ήκουε μετά πολλής προσοχής και τεταμένου ενδιαφέροντος τα αδόμενα και λεγόμενα, ηυχαριστείτο να πιστεύη αυτά, επείθετο ενίοτε, αλλ’ έβλεπε ταυτοχρόνως την Τουρκικήν απειλήν δρομητικήν προσεγγίζουσαν εκ του μετώπου και πανταχού των μετόπισθεν αναφυομένην, διοργανουμένην, λεηλατούσαν, πυρπολούσαν, κακουργούσαν και ατιμάζουσαν. Έβλεπεν αφοπλιζόμενα υπό των Τούρκων τα διάφορα απομεμονωμένα Ρωσσικά στρατιωτικά αποσπάσματα και πολλάς αδελφάς του «Ερυθρού Σταυρού» απαγομένας εις τα όρη, εξ ών δεν επανήρχοντο· ήκουε τας καταστροφάς άς υπέστησαν τα εις την περιοχήν της Τουρκικής ανακατοχής ευρεθέντα ελληνικά χωρία· έβλεπε τον Ρωσσικόν στρατόν ρίπτοντα τα όπλα του, εγκαταλείποντα τα πολεμοφόδια, και τα τρόφιμά του, και φεύγοντα, ήκουε την αναχώρησιν πολλών εξ εκείνων οι οποίοι συνεβούλευον τἀναντία, και έφευγε και αυτός.
Κατ’ εκείνον ακριβώς τον χρόνον υπό το κράτος των φόβων και των ελπίδων τας οποίας εδημιούργουν αι διαδόσεις και η πραγματικότης, και υπό την πίεσιν της βαρείας ψυχικής οδύνης εκ της συντελουμένης καταστροφής, και του αυτομάτου συναισθήματος της αυτοσυντηρήσεως, όταν πλέον αι πολεμικαί επιχειρήσεις εκύκλωσαν την Τραπεζούντα εν ή συνεκεντρώθησαν περί τους 30.000 Έλληνες της περιφερείας, και η από ταύτης μέχρι Βατούμ περιφέρεια και συγκοινωνία ήτο κατειλημμένη υπό των Τούρκων, ο δ’ Ελληνισμός του Ριζαίου κατεστράφη, των Σουρμένων περικυκλωθείς ηγωνίζετο τον έσχατον αγώνα της απελπισίας, της δε Γεμουράς δεν υπήρχε πλέον, διενεμήθησαν εκ Τραπεζούντος, εν βία και ταραχή, περί τας 7000 όπλων εις τον ελληνικόν πληθυσμόν της περιφερείας ήτις απ’ Ανατολών και Δυσμών δεν εξετείνετο σχεδόν πέραν της πόλεως, προς Νότον δε είχε ακτίνα εξήκοντα περίπου χιλιομέτρων.
Τα διανεμηθέντα όπλα ήσαν παλαιού Ρωσσικού συστήματος και είχον έκαστον ανά τριάκοντα μόνον φυσίγγια. Εις τους οπλιζομένους δεν υπεδεικνύετο αρχηγός ούτε εδηλούτο ο σκοπός του οπλισμού και η περίπτωση της χρήσεως των όπλων. Εις τους ερωτώντας εδίδοντο αόριστοι απαντήσεις υπονοούσαι χρήσιν των όπλων κατά των ατάκτων ανταρτικών σωμάτων των Τούρκων χωρίς ν’ αποκλεισθή και η περίπτωση της ενδεχομένης χρήσεως αυτών δι’ ευρυτέρους σκοπούς, ούς επαφίετο εις την αντίληψιν εκάστου να συμπεράνη.
Ταυτοχρόνως οι μαθηταί του Γυμνασίου παρέλαβον την επί του λόφου Πόζ-τεπε πυροβολαρχίαν και εγυμνάζοντο εις τον χειρισμόν αυτής.
Οι Τούρκοι, παρακολουθούντες τον εξοπλισμόν των Ελλήνων, ηρεθίζοντο, και διωργανούντο, επιμελώς και αθορύβως, επετίθεντο μετά μείζονος προσοχής και επιφυλάξεως, καί, γνωρίζοντες τον αριθμόν και τον τόπον εν ώ εφυλάσσοντο τα όπλα εκάστου χωρίου, απήτουν και παρελάμβανον αυτά απειλούντες σφαγάς και καταστροφάς εν περιπτώσει αρνήσεως. Εις πολλά χωρία ηχμαλωτίζοντο τα γυναικόπαιδα και ως λύτρα αφηρούντο τα διανεμηθέντα όπλα.
Τοιουτοτρόπως η διανομή των όπλων, γενομένη, ως εγένετο, τούτο μεν εξέθηκε τον Ελληνισμόν ως ύποπτον απέναντι των Τούρκων και ανίκανον να κρατηθή διά των όπλων εναντίον και αυτών των ανταρτικών Τουρκικών σωμάτων, και επέτεινε την σύγχυσιν, τούτο δέ, επετάχυνε την δράσιν των Τούρκων.
Παρά όλα ταύτα εις τινα τμήματα της Επαρχίας Ροδοπόλεως η διανομή των όπλων ενεθάρρυνε το φιλελεύθερον πνεύμα των κατοίκων και ενίσχυσε την αυθόρμητον ανταρτικήν τάσιν επετεύχθη δε και σχετική διοργάνωσις χάρις εις την οποίαν απεκρούσθησαν επιτυχώς αι επιθέσεις των «τζετέδων» και διηκολύνθη η ομαλή εγκατάστασις των επανελθουσών διοικητικών Τουρκικών αρχών. Εν Σάντα δε της αυτής Επαρχίας, ένεκα των αλλεπαλλήλων επιθέσεων των ατάκτων Τουρκικών Σωμάτων, βοηθουμένων και υπό των Κυβερνητικών οργάνων, η ανταρτική αντίδρασις έλαβε μόνιμον χαρακτήρα και διεξήχθη μετ’ ευνοϊκών αποτελεσμάτων, έως ού, τω 1921 επεμβάσει του Μητροπολίτου Ροδοπόλεως, επήλθε συμβιβασμός ανταρτών και Τουρκικής Κυβερνήσεως και αποκατέστη σχετική ανακωχή και ησυχία.
Εξ όλης της ενδοχώρας μόνη η Επαρχία αύτη κατωρθώθη να εξέλθη μετ’ ολιγωτέρων σχετικώς ζημιών και απωλειών, κατά την ανακατάληψιν υπό των Τούρκων διότι και ο λαός αυτής, εκτός τριών χωρίων, δεν εξετοπίσθη, και αι υλικαί ζημίαι περιωρίσθησαν εις το δυνατόν όριον του ελαχίστου. Δίκαιος δ’ έπαινος οφείλεται εις τας τεταγμένας ενταύθα εθνικάς αρχάς, αι οποίαι κατά τας επισκηψάσας υπόπτους και επικινδύνους ημέρας της αναρχίας και του κοχλασμού των προσωπικών και φυλετικών παθών δεν απώλεσαν την ψυχραιμίαν αυτών, ουδ’ εδειλίασαν, αλλά θέμεναι την φροντίδα της ιδίας ζωής εν δευτέρα μοίρα, έσπευσαν νύκτωρ και ημέραν ανά τα βουνά και τα δάση και διανυκτερεύσαντες επί εβδομάδας εν τη υπαίθρω κατώρθωσαν να κατευνάσωσι τα πάθη των αντιμετώπων ανταρτικών οργανώσεων και προλάβωσιν ακαίρους συγκρούσεις αίτινες ηδύναντο να έχωσιν αγνώστους και επικινδύνους συνεπείας.
