Οι βυζαντινοί αυτοκράτορες είναι συχνά ταυτισμένοι με χρυσοποίκιλτα παλάτια, ραδιουργίες, αδίστακτες μάχες και αχανείς θησαυρούς. Υπάρχει όμως μία εξαιρετική εξαίρεση στη μακραίωνη αυτή ιστορία: ο Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης, ο ηγεμόνας της Αυτοκρατορίας της Νίκαιας που γεννήθηκε στο Διδυμότειχο της Θράκης και βασίλευσε από το 1222 έως το 1254.
Έμεινε στην ιστορία ως ένας χαρισματικός στρατηλάτης που προετοίμασε το έδαφος για την ανάκτηση της Κωνσταντινούπολης, αλλά κυρίως ως ο «Πατέρας των Ελλήνων» και ο «Άγιος Ιωάννης ο Ελεήμων».
Η βασιλεία του ξεκίνησε μέσα στα συντρίμμια που άφησε η Πρώτη Άλωση της Πόλης από τους Σταυροφόρους το 1204. Αντί όμως να καταφύγει σε εξοντωτικούς φόρους για να γεμίσει τα άδεια ταμεία, ο Βατάτζης επέλεξε έναν εντελώς διαφορετικό δρόμο. Ίδρυσε πρότυπα αγροκτήματα, ενίσχυσε την ντόπια παραγωγή και απαγόρευσε την εισαγωγή ειδών πολυτελείας από τη Δύση, επιβάλλοντας μια αυστηρή αλλά ευεργετική πολιτική αυτάρκειας.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά περιστατικά της ζωής του Ιωάννη Γ’ Δούκα Βατάτζη αποτυπώνει ανάγλυφα τη φιλοσοφία του για τη διοίκηση. Ο αυτοκράτορας δημιούργησε ένα δικό του πρότυπο ορνιθοτροφείο. Από την πώληση των αυγών αυτού του αγροκτήματος, συγκέντρωσε ένα σημαντικό χρηματικό ποσό, με το οποίο αγόρασε ένα βαρύτιμο, διανθισμένο με πολυτελείς λίθους στέμμα για τη σύζυγό του, την αυτοκράτειρα Ειρήνη Λασκαρίνα, κόρη του αυτοκράτορα της Νίκαιας Θεοδώρου Α΄ Λάσκαρη.
Όταν της το προσέφερε, δεν το ονόμασε χρυσό ή διαμαντένιο, αλλά το αποκάλεσε χαμογελώντας «ωάτον» (δηλαδή «στέμμα από αυγά»). Με αυτή τη συμβολική χειρονομία ήθελε να θυμίζει σε όλους ότι ακόμα και τα πιο λαμπερά αυτοκρατορικά σύμβολα οφείλουν να προέρχονται από τον μόχθο, τη συνετή διαχείριση και την παραγωγικότητα, και όχι από την αφαίμαξη του λαού.
Η κοινωνική του ευαισθησία ήταν πρωτοφανής για τα δεδομένα της εποχής. Ο Βατάτζης περιερχόταν τις επαρχίες, επιβλέποντας προσωπικά αν οι τοπικοί άρχοντες καταπίεζαν τους χωρικούς.
Έκτισε νοσοκομεία, γηροκομεία, πτωχοκομεία και ναούς, ενώ φρόντιζε καθημερινά να σιτίζονται οι άποροι από τα βασιλικά ταμεία.
Η αυλή του δεν ήταν χώρος επιδεικτικού πλούτου, αλλά ένα κέντρο όπου η δικαιοσύνη και η μέριμνα για τον αδύναμο είχαν τον πρώτο λόγο.
Παράλληλα, ο Ιωάννης δεν παραμέλησε το στρατιωτικό του καθήκον. Με έξυπνη διπλωματία και αποφασιστικές εκστρατείες, διεύρυνε τα σύνορα της Νίκαιας, απελευθέρωσε τη Θράκη και τη Μακεδονία και περιέσφιξε τον κλοιό γύρω από τη λατινοκρατούμενη Κωνσταντινούπολη, προετοιμάζοντας το έδαφος για τον Μιχαήλ Παλαιολόγο.
Όταν απεβίωσε το 1254, ο θρήνος του λαού ήταν πρωτοφανής. Λίγα χρόνια αργότερα, το σώμα του βρέθηκε άφθορο και ευωδιάζον, ενώ οι πιστοί άρχισαν να συρρέουν στον τάφο του στη Μονή της Σωσάνδρας για να ζητήσουν τη μεσιτεία του.
Η Εκκλησία τον κατέταξε μεταξύ των Αγίων της, τιμώντας τη μνήμη του στις 4 Νοεμβρίου.
Ο Άγιος Ιωάννης Βατάτζης παραμένει ένα μοναδικό ιστορικό παράδειγμα ηγέτη που απέδειξε ότι η αληθινή δύναμη μιας εξουσίας δεν κρίνεται από την πολυτέλεια των ανακτόρων της, αλλά από την ευημερία και την αξιοπρέπεια των ανθρώπων της.
Πηγές
• Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Λήμμα «Ιωάννης Γ΄ Δούκας Βατάτζης»
• el.wikipedia.org/wiki/Ιωάννης_Γ´_Δούκας_Βατάτζης
• Γεώργιος Οστρογκόρσκι, Ιστορία του Βυζαντινού Κράτους, Μετάφραση: Ιωάννης Παναγόπουλος, Εκδόσεις Στέφανος Δ. Βασιλόπουλος, Αθήνα 2002.
