Γενοκτονία των Αρμενίων: Μάνα και κόρη επιστρέφουν στους τόπους του εγκλήματος – Η μαρτυρία από την Αμισό

Με τη μητέρα της να συμμετέχει στις λήψεις και τις αρχειακές εικόνες να λειτουργούν ως οδηγός, η Καναδοαρμένια φωτογράφος Λουσία Τσολακιάν (Lucia Choulakian) επέστρεψε στους τόπους της Γενοκτονίας των Αρμενίων, στην Τουρκία.

Οι φωτογραφίες της είναι σύγχρονες αναπαραστάσεις που εξετάζουν τη σχέση ανάμεσα στις εικόνες του εγκλήματος και στη μνήμη που κληρονομούν οι επόμενες γενιές.

Η δουλειά της, με τίτλο «Le ciel était d’un bleu éclatant» (Ο ουρανός ήταν εκτυφλωτικά γαλάζιος), θα παρουσιαστεί στη Galerie de l’UQAM, στο Μόντρεαλ, από τις 6 Νοεμβρίου 2026 έως τις 16 Ιανουαρίου 2027.

Η έκθεση συνδέει τη φωτογραφική αναπαράσταση με τη μαρτυρία μιας γυναίκας που επέζησε των εκτοπίσεων του 1915.

Η δασκάλα από την Αμισό και η ελληνική οικογένεια

Στην ιστορική βάση του έργου βρίσκεται η Παϊλάτζο Καπτανιάν (Pailadzo Captanian), δασκάλα στην Αμισό. Η μαρτυρία της δημοσιεύτηκε στα γαλλικά το 1919, με τίτλο Mémoires d’une déportée arménienne – Αναμνήσεις μιας εκτοπισμένης Αρμένισσας.

Όταν άρχισαν οι εκτοπίσεις, ήταν έγκυος και είχε ήδη δύο μικρά αγόρια. Πριν πάρει το δρόμο της εξορίας, εμπιστεύτηκε τους γιους της σε ελληνική οικογένεια, όπως καταγράφει η έρευνα των Kitchen Sisters για το NPR.

Ο σύζυγός της δολοφονήθηκε. Η ίδια περπάτησε για μήνες, με ελάχιστη τροφή και νερό, μέχρι να φτάσει στο Χαλέπι, όπου γέννησε τον τρίτο γιο της. Αργότερα ξαναβρήκε τα δύο μεγαλύτερα παιδιά της και η οικογένεια μετανάστευσε στις Ηνωμένες Πολιτείες.

Η δημοσίευση των αναμνήσεών της, λίγα χρόνια μετά τα γεγονότα, έδωσε μια γυναικεία μαρτυρία για την εμπειρία των εκτοπίσεων. Τα παιδιά, ο αποχωρισμός και η προσπάθεια επιβίωσης αποτελούν κεντρικά στοιχεία αυτής της διαδρομής.

Το Ινστιτούτο Zoryan παραθέτει από το Tsavag, το βιβλίο αναμνήσεών της του 1922, τη σκέψη ότι η σωτηρία των παιδιών θα επέτρεπε να δημιουργηθούν «τρεις οικογένειες πάνω στα ερείπια μιας κατεστραμμένης οικογένειας».

Η επιβίωση των παιδιών συνδεόταν, για την Παϊλάτζο Καπτανιάν, με τη δυνατότητα να συνεχιστεί η ζωή της κοινότητας.

Δέκα φωτογραφίες και μια χειρόγραφη μαρτυρία

Η Λουσία Τσολακιάν είναι τέταρτης γενιάς απόγονος επιζώντων. Στην έκθεση, η δική της οικογενειακή μνήμη συναντά τη μαρτυρία της Παϊλάτζο Καπτανιάν και τις ιστορικές φωτογραφίες.

Το έργο εστιάζει ιδιαιτέρως στην εμπειρία των γυναικών και στη βία που υπέστησαν κατά τις εκτοπίσεις.

Οι δέκα φωτογραφικές αναπαραστάσεις θα προβάλλονται ταυτόχρονα σε τρεις τοίχους, εμφανιζόμενες και σβήνοντας σε διαφορετικούς χρόνους. Η επανάληψη συνδέεται, στην καλλιτεχνική προσέγγιση της δημιουργού, με την επιμονή της μνήμης και με την επαναλαμβανόμενη κυκλοφορία ενός περιορισμένου σώματος φωτογραφιών της Γενοκτονίας.

Στο κέντρο του χώρου θα βρίσκεται η χειρόγραφη αντιγραφή της μαρτυρίας, που έκανε η ίδια η φωτογράφος. Το σταθερό, υλικό αντικείμενο θα συνυπάρχει με τις εικόνες που εμφανίζονται και χάνονται στους τοίχους.

Η διάταξη της εγκατάστασης αντλεί την έμπνευσή της από αίθουσα του Μουσείου-Ινστιτούτου Γενοκτονίας των Αρμενίων στο Ερεβάν, αφιερωμένη στις αρχειακές φωτογραφίες του εγκλήματος.

Η Λουσία Τσολακιάν ολοκληρώνει μεταπτυχιακές σπουδές στις εικαστικές τέχνες και τις τέχνες των μέσων στο UQAM. Το 2026 έλαβε την υποτροφία εικαστικών τεχνών Yvonne L. Bombardier, με το ίδρυμα να ξεχωρίζει την έρευνά της για την εμπειρία των γυναικών και τη διαγενεακή μνήμη της Γενοκτονίας.

Τα εγκαίνια της έκθεσης θα πραγματοποιηθούν στις 5 Νοεμβρίου, ενώ στις 11 Νοεμβρίου η δημιουργός θα παρουσιάσει την καλλιτεχνική προσέγγιση και την έρευνά της σε δημόσια συνάντηση στη Galerie de l’UQAM. Η είσοδος είναι ελεύθερη.