Όταν ο Pierre Mille έφτασε στην περιοχή της Θεσσαλίας το 1897, δεν ήταν ακόμη ο γνωστός συγγραφέας και δημοσιογράφος που θα ταξίδευε τα επόμενα χρόνια σε διάφορα μέρη του κόσμου. Ήταν ένας ανταποκριτής που παρακολουθούσε τον πόλεμο από κοντά και προσπαθούσε να μεταφέρει στους αναγνώστες του όχι μόνο την εξέλιξη των στρατιωτικών επιχειρήσεων, αλλά και το τοπίο, τους ανθρώπους και την ατμόσφαιρα ενός κόσμου που βρισκόταν σε αναβρασμό.
Ο Mille είχε γεννηθεί το 1864 και πέθανε το 1941. Η δημοσιογραφική του πορεία συνδέθηκε ιδιαίτερα με τις διεθνείς εξελίξεις και την αποστολή του σε περιοχές όπου η ευρωπαϊκή πολιτική και η αποικιακή πραγματικότητα συναντούσαν κοινωνίες πολύ διαφορετικές από εκείνες της Γαλλίας.
Στην περίπτωση της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, η πρώτη σημαντική αποστολή του ήρθε το 1897, όταν κάλυψε τον ελληνοτουρκικό πόλεμο για τη Journal des débats.
Ο Mille στο μέτωπο του 1897
Στο «En Thessalie – Journal de campagne», που δημοσιεύθηκε στη Revue des Deux Mondes το 1897, ο Mille δεν ξεκινά με μια ψυχρή παράθεση στρατιωτικών πληροφοριών. Ξεκινά από το ταξίδι. Βρίσκεται μέσα στο Όριαν Εξπρές και κατευθύνεται προς τη Νίκαια της Γαλλίας και στη συνέχεια προς τη Θεσσαλονίκη.
«Εδώ και τριάντα έξι ώρες το Όριαν Εξπρές με μεταφέρει προς τη Νις, όπου θα το εγκαταλείψω για να πάρω το τρένο που θα με οδηγήσει στη Θεσσαλονίκη, διασχίζοντας τη δυτική Μακεδονία», γράφει. Και αμέσως μετά δίνει μια εικόνα που φανερώνει τον τρόπο με τον οποίο παρατηρεί: το τρένο είναι για εκείνον «φυλακή πολυτελείας», ενώ τα τοπία περνούν τόσο γρήγορα από τα παράθυρα, ώστε το μόνο που μένει είναι να τα κοιτάζει καθώς απομακρύνονται.
Η δημοσιογραφική του ματιά συνεχίζει να κινείται ανάμεσα στο μεγάλο γεγονός και στη μικρή λεπτομέρεια. Στη Θεσσαλία παρακολουθεί την κίνηση των στρατευμάτων, συναντά τον Ετέμ Πασά και καταγράφει την ατμόσφαιρα στις πόλεις που βρίσκονται κοντά στο θέατρο των επιχειρήσεων. Σε επόμενο μέρος του «Journal de campagne» σημειώνει χαρακτηριστικά πως η Λάρισα, που την προηγούμενη ημέρα ήταν γεμάτη ζωή, έχει αδειάσει σχεδόν αθόρυβα.
Την ίδια περίοδο, η Journal des débats δημοσιεύει στις 17 Μαΐου 1897 την ανταπόκριση «De Salonique à Elassona», με την ένδειξη «De notre envoyé spécial», δηλαδή «από τον ειδικό απεσταλμένο μας». Ο Mille βρίσκεται στη Θεσσαλονίκη και παρακολουθεί την τεράστια στρατιωτική κινητοποίηση που περνά από τον σιδηρόδρομο προς το μέτωπο. Η ανταπόκριση δείχνει έναν δημοσιογράφο που δεν περιμένει τις ειδήσεις να φτάσουν σε εκείνον, αλλά κινείται ο ίδιος προς την περιοχή όπου εκτυλίσσονται τα γεγονότα.
Η εμπειρία αυτή θα αποτελέσει ένα σημαντικό κεφάλαιο στη σχέση του με τον ελληνοτουρκικό κόσμο. Ο Mille έχει πλέον δει από κοντά τη Θεσσαλία του πολέμου, έχει ταξιδέψει μέσα από τη Μακεδονία και έχει γνωρίσει την οθωμανική πλευρά της σύγκρουσης όχι από απόσταση, αλλά μέσα από τη δική του παρουσία στο πεδίο.
Από το μέτωπο στην Κωνσταντινούπολη
Η σχέση του Mille με την Οθωμανική Αυτοκρατορία δεν τελειώνει με τον πόλεμο του 1897. Το 1908 επιστρέφει στην περιοχή ως ανταποκριτής της γαλλικής Le Temps και εγκαθίσταται στην Κωνσταντινούπολη, σε μια στιγμή κατά την οποία η πόλη βρίσκεται στο επίκεντρο των πολιτικών ανακατατάξεων που ακολούθησαν το Κίνημα των Νεότουρκων.
Η άφιξή του στην Πόλη καταγράφεται στις 9 Σεπτεμβρίου 1908 από τη Moniteur oriental που αναφέρει: «Ο Pierre Mille, συγγραφέας της Le Temps, έφτασε εδώ». Λίγες ημέρες αργότερα, η Le Temps αρχίζει να δημοσιεύει τη σειρά των κειμένων του με τον τίτλο «Impressions de Turquie», στις 12, 19 και 29 Σεπτεμβρίου. Η παρουσία του Mille στην Κωνσταντινούπολη δεν είναι, επομένως, μια σύντομη επίσκεψη. Αποτελεί δημοσιογραφική αποστολή σε μια από τις πιο κρίσιμες στιγμές της ύστερης Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.
Και είναι ακριβώς αυτή η Κωνσταντινούπολη που αρχίζει να αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στα κείμενά του. Δεν τον ενδιαφέρουν μόνο οι πολιτικές εξελίξεις. Παρατηρεί τα σπίτια, τους δρόμους, τα σαλόνια, τις συνήθειες και κυρίως τις αλλαγές που συντελούνται στη ζωή της αστικής κοινωνίας.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά κείμενα αυτής της περιόδου είναι το «Une journée chez les Jeunes-Turcs» – «Μια ημέρα με τους Νεότουρκους» – που δημοσιεύθηκε στο Annales politiques et littéraires στις 2 Μαΐου 1909, στο πλαίσιο της σειράς Promenades dans Constantinople. Το κείμενο επικεντρώνεται στις γυναίκες της Κωνσταντινούπολης και στην αντίφαση ανάμεσα στην ευρωπαϊκή επιρροή και στους παραδοσιακούς κοινωνικούς περιορισμούς.
Η Κωνσταντινούπολη μέσα από τα μάτια του Mille
Ο Mille οδηγεί τον αναγνώστη σε ένα παλάτι στον Βόσπορο, στην ασιατική ακτή. Η διαδρομή περνά από στενούς, στριφογυριστούς δρόμους και καταλήγει σε έναν μεγάλο κήπο. Η περιγραφή του είναι από τα πιο δυνατά σημεία του κειμένου:
«Ένας μεγάλος κήπος, καταπράσινος όλες τις εποχές, με εκείνο το βαθύ, πλούσιο, υγρό πράσινο […] και τα μονοπάτια, με την απότομη κλίση τους, είναι στρωμένα με μικρά ασπρόμαυρα χαλίκια, που σχηματίζουν λουλούδια, ρόδακες, τρίγωνα και σημάδια που θυμίζουν γραφή».
Ύστερα ανοίγει μπροστά του ο Βόσπορος. Ο Mille περιγράφει ένα δωμάτιο που, όπως γράφει, «μοιάζει να αιωρείται πάνω από τη θάλασσα», καθώς το νερό βρίσκεται σχεδόν στο ύψος των ποδιών όσων βρίσκονται μέσα. Το φως, σημειώνει, δεν έρχεται μόνο από τον ουρανό και τον αέρα αλλά και από «αυτή την γαλάζια και χρυσαφένια επιφάνεια του νερού».
Μέσα σε αυτό το σκηνικό, ο Mille συναντά μια ομάδα νεαρών γυναικών. Μιλούν με άνδρες, πίνουν τσάι, διαβάζουν γαλλικά περιοδικά και εικονογραφημένες εφημερίδες. Η συζήτηση, παρατηρεί, θυμίζει «ένα παρισινό σαλόνι». Μία από τις γυναίκες τραγουδά μια μελωδία του Γκριγκ και η φωνή της, γράφει, δημιουργεί την αίσθηση ενός κόσμου που πλησιάζει πολιτισμικά τη Δύση. Η εικόνα αυτή, όμως, δεν κρατά πολύ. Όταν ο Mille ρωτά μια από τις γυναίκες πώς γνωρίζει τόσο καλά γαλλικά και τουρκικά, εκείνη απαντά γελώντας: «Μα αφού είμαι Τουρκάλα! Και όλες αυτές οι κυρίες είναι Τουρκάλες».
Η φαινομενικά ευρωπαϊκή εικόνα του σαλονιού αρχίζει τότε να αποκαλύπτει μια διαφορετική πραγματικότητα. Ο Mille αντιλαμβάνεται ότι πίσω από την ευρωπαϊκή εμφάνιση συνεχίζεται η ζωή των ντόπιων γυναικών, με τους δικούς τους κανόνες και περιορισμούς.
Και όταν πέφτει η νύχτα, η αντίθεση γίνεται ακόμη πιο έντονη. Οι γυναίκες που πριν από λίγο έμοιαζαν με Ευρωπαίες βγαίνουν από το σπίτι φορώντας το μαύρο πέπλο και το τσαρτσόφι (çarşaf, το παραδοσιακό ισλαμικό ένδυμα). Ο Mille γράφει ότι το ένδυμα «τις τυλίγει, τις μετατρέπει σε βαριά δέματα και τις κάνει όλες ίδιες».
Είναι η στιγμή κατά την οποία η εικόνα της ελευθερίας που είχε δει μέσα στο σαλόνι αποδεικνύεται, σύμφωνα με τη συνομιλήτριά του, περισσότερο επίφαση παρά πραγματικότητα.
«Εμείς έχουμε μόνο τα προσχήματα της δυτικής ελευθερίας», του λέει η νεαρή γυναίκα. «Εδώ, σε αυτό το σπίτι, ”παίξαμε” απόψε για να δίνουμε η μία στην άλλη την ψευδαίσθηση ότι είμαστε σαν τις χριστιανές αδελφές μας, κι εσείς το πιστέψατε».
Ο Mille χρησιμοποιεί αυτή τη συνομιλία για να περιγράψει μια κοινωνία σε μεταβατική κατάσταση. Από τη μία πλευρά βρίσκεται η μόρφωση, η γαλλική γλώσσα, η ευρωπαϊκή μουσική και τα ευρωπαϊκά περιοδικά. Από την άλλη, οι κοινωνικοί κανόνες που εξακολουθούν να καθορίζουν τι επιτρέπεται στις γυναίκες και πώς μπορούν να εμφανίζονται δημόσια. Η νεαρή γυναίκα τού μιλά ακόμη και για τη θέση της μέσα στην οικογένεια. Η οικονομική άνεση, εξηγεί, δεν σημαίνει απαραίτητα κοινωνική ή προσωπική ελευθερία.
«Υλικά, είμαστε οι πιο καλομαθημένες, οι πιο ευτυχισμένες γυναίκες. Αλλά κανείς δεν δίνει την παραμικρή σημασία στα λόγια μας. Είμαστε μικρά, καλομαθημένα πλάσματα, αλλά χωρίς σημασία».
Στη δική του αφήγηση, ο Mille δεν περιορίζει το θέμα στο δίλημμα Ανατολή ή Δύση. Βάζει απέναντι δύο γενιές και δύο διαφορετικές αντιλήψεις. Ένας νεαρός Τούρκος, μεγαλωμένος στη Γαλλία, του εξηγεί ότι υπάρχουν πολλοί μορφωμένοι μουσουλμάνοι που θα ήθελαν να παντρευτούν γυναίκες με ελευθερία πνεύματος και ανεξαρτησία κρίσης, αλλά ελάχιστες είναι οι γυναίκες που διαθέτουν τέτοια χαρακτηριστικά. Η τελευταία φράση του νεαρού άνδρα δίνει στον Mille την κατακλείδα του κειμένου: «Υπάρχουν εδώ πολύ περισσότεροι απογοητευμένοι παρά απογοητευμένες». Ο Mille απαντά ότι δεν είχε σκεφτεί την κατάσταση με αυτόν τον τρόπο. Και τότε έρχεται η τελευταία, ειρωνική ατάκα: «Αλήθεια, δεν το είχα σκεφτεί έτσι […] Αλλά πώς θα μπορούσε κανείς να το κάνει μυθιστόρημα;»
Η αναφορά παραπέμπει στο Les Désenchantées του Pierre Loti, μυθιστόρημα του 1906 που είχε ως θέμα τις γυναίκες της οθωμανικής κοινωνίας. Έτσι ο Mille κλείνει το κείμενό του με ένα παιχνίδι πάνω στην ήδη γνωστή λογοτεχνική εικόνα των «απογοητευμένων» γυναικών της Ανατολής.
Παρατηρούσε πίσω από την είδηση
Αυτό που κάνει ενδιαφέρον τον Pierre Mille δεν είναι μόνο ότι βρέθηκε στον ελληνοτουρκικό πόλεμο του 1897 ή ότι αργότερα εργάστηκε στην Κωνσταντινούπολη για τη Le Temps. Είναι ο τρόπος με τον οποίο μετατρέπει την ανταπόκριση σε προσωπική παρατήρηση.
Στα κείμενά του από τη Θεσσαλία παρακολουθεί τον πόλεμο μέσα από τη διαδρομή του, τους ανθρώπους και τις εικόνες που συναντά. Δώδεκα χρόνια αργότερα, στην Κωνσταντινούπολη, αφήνει για λίγο την πολιτική επικαιρότητα και μπαίνει σε ένα σπίτι στον Βόσπορο. Εκεί, μέσα από ένα τσάι, μια μελωδία του Γκριγκ, μια συζήτηση στα γαλλικά και ένα μαύρο πέπλο που εμφανίζεται όταν πέφτει η νύχτα, προσπαθεί να αποτυπώσει τις αντιφάσεις μιας κοινωνίας που αλλάζει αλλά δεν έχει ακόμη απαλλαγεί από τους παλιούς της κανόνες.
Ο Pierre Mille έγραφε για έναν κόσμο που βρισκόταν σε μετάβαση. Και ίσως γι’ αυτό οι σελίδες του για την Κωνσταντινούπολη του 1909 έχουν σήμερα μεγαλύτερο ενδιαφέρον από μια απλή πολιτική ανταπόκριση: γιατί πίσω από τα γεγονότα αναζητούσε τους ανθρώπους, τα σπίτια, τις συνήθειες και τις αντιθέσεις που έδιναν στην πόλη τον πραγματικό της χαρακτήρα.
