Μηχανιώνα Μικράς Ασίας: Η αρχοντική κωμόπολη της Κυζίκου μέχρι τον ξεριζωμό του 1922

Αν σταθεί κανείς στα παράλια της Προποντίδας, εκεί όπου ο βράχος της Κυζικηνής Χερσονήσου συναντά τα ήρεμα νερά του κόλπου, είναι δύσκολο να μην αφουγκραστεί τον απόηχο μιας πολιτείας που έζησε, άνθισε και ξεριζώθηκε.

Η Μηχανιώνα –η Μουχάνια των οθωμανικών κατάστιχων¹– ήταν μια αμιγώς ελληνική, ναυτική κωμόπολη, χτισμένη αμφιθεατρικά σε έναν όρμο σε σχήμα μισοφέγγαρου, με το βλέμμα της πάντα στραμμένο προς την Ανατολή.

Το «Παλιοχώρι»

Η ιστορία της Μηχανιώνας φέρει τα σημάδια της διαρκούς αναζήτησης ασφάλειας. Πριν εγκατασταθούν στο παραθαλάσσιο μέτωπο, οι κάτοικοι ζούσαν σε μια ορεινή τοποθεσία, περίπου είκοσι λεπτά δυτικότερα, την οποία αποκαλούσαν «Παλιοχώρι»².

Κρυμμένος από το οπτικό πεδίο της θάλασσας, ο παλιός οικισμός –όπου διασώζονταν τα ερείπια των εκκλησιών του Σωτήρος και του Αγίου Πνεύματος– προσέφερε καταφύγιο από τις αιφνιδιαστικές επιδρομές των πειρατών².

Παρότι η τοπική παράδοση συνέδεε την καταγωγή των κατοίκων με την Κρήτη², οι οθωμανικές φορολογικές καταγραφές αποδεικνύουν την παρουσία του οικισμού ήδη από τον 14ο αιώνα, πολύ πριν από την οθωμανική κατάκτηση της Μεγαλονήσου¹.

Στις αρχές του 20ού αιώνα, η νεότερη Μηχανιώνα αριθμούσε περίπου 320 σπίτια και 1.600 ελληνορθόδοξους κατοίκους^1,2, οι οποίοι διατηρούσαν ατόφια την ελληνική γλώσσα, ενώ τα τουρκικά χρησιμοποιούνταν κυρίως για τις εμπορικές συναλλαγές με τους γειτονικούς πληθυσμούς.

Η Μηχανιώνα με τα ξύλινα αρχοντικά της

Η αρχιτεκτονική της κωμόπολης αποτύπωνε τον παραδοσιακό νησιωτικό και μικρασιατικό χαρακτήρα. Στενοί, ακανόνιστοι καλντεριμένιοι δρόμοι διέσχιζαν τον οικισμό, με κεντρική αρτηρία τη διαδρομή από την προκυμαία προς τη βρύση Κουτσιαντά και κομβικό σημείο την πλατεία των Μιχαλακαίων². Τα σπίτια, διώροφα ή τριώροφα ξύλινα αρχοντικά με κεραμοσκεπές, διέθεταν ευρύχωρους χώρους υποδοχής, τους λεγόμενους «κάρπατους», μήκους έως και δέκα μέτρων, όπου εξελισσόταν η κοινωνική ζωή της οικογένειας². Διοικητικά και πνευματικά, η Μηχανιώνα παρουσίαζε αξιοσημείωτη οργάνωση:

• Ο οικισμός χωριζόταν σε τρεις μαχαλάδες: το Μεσοχώρι, τον Μώλο (με τους ναούς του Αγίου Νικολάου) και τον Άγιο Γεώργιο (το «Χωριουδάκι»)³.
• Ο Άγιος Γεώργιος, με το επιβλητικό πέτρινο καμπαναριό, αποτελούσε το στολίδι της κωμόπολης. Η ανέγερση και ο πλούσιος διάκοσμός του οφείλονταν σε μεγάλο βαθμό στον Πατριάρχη Ιεροσολύμων Νικόδημο (1827-1910), ο οποίος καταγόταν από τη Μηχανιώνα και διατηρούσε στενούς δεσμούς με τη γενέτειρά του².

• Ήδη από το 1866 λειτουργούσε αρρεναγωγείο και από το 1873 παρθεναγωγείο, ενώ το 1898 ανεγέρθηκε νέο εξατάξιο μεικτό δημοτικό σχολείο¹. Η συντήρηση των εκπαιδευτικών ιδρυμάτων βασιζόταν στην Αδελφότητα Μηχανιωτών «Η Πρόοδος», που είχε ιδρυθεί στην Κωνσταντινούπολη, με την οικονομική ενίσχυση του ευεργέτη Γεωργίου Ζαρίφη¹.
• Την πνευματική ζωή συμπλήρωναν 24 ξωκλήσια, δύο αγιάσματα και τα ιστορικά μοναστήρια της Παναγίας της Κάναλης στον Μακρύαλο και του Αγίου Γεωργίου της Δάφνης³.

Στη θάλασσα και το μετάξι στηριζόταν η οικονομία

Η οικονομία της Μηχανιώνας ήταν κατεξοχήν εξωστρεφής. Με την παραγωγή σιτηρών να μην επαρκεί, οι Μηχανιώτες στράφηκαν στη θάλασσα και στο εμπόριο. Η αλιεία αποτελούσε τη ραχοκοκαλιά της τοπικής οικονομίας, με τα αλιεύματα να τροφοδοτούν απευθείας τις αγορές της Κωνσταντινούπολης^4,5. Παράλληλα, η σηροτροφία άνθιζε, με το παραγόμενο μετάξι να διοχετεύεται στα Μουδανιά, ενώ οι εβδομαδιαίες προμήθειες σε αλεύρι και αγγειοπλαστικά είδη γίνονταν στο παζάρι της γειτονικής Πανόρμου.

Ιδιαίτερα σημαντικός ήταν ο ρόλος της μηχανιώτικης παροικίας στην Κωνσταντινούπολη¹. Δεκάδες οικογένειες είχαν εγκατασταθεί στη βασιλεύουσα, διακρινόμενες κυρίως ως επιπλοποιοί στη συνοικία Μαχμούτ πασά και ως ράφτες στην περιοχή του Γαλατά¹. Η παροικία αυτή αποτέλεσε τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στη γενέτειρα και τα μεγάλα αστικά κέντρα της εποχής.

Ο ξεριζωμός του 1922

Η ειρηνική πορεία της κωμόπολης διακόπηκε βίαια τον Ιούλιο του 1915, όταν οι οθωμανικές αρχές επέβαλαν τον πρώτο διωγμό στους κατοίκους λόγω της εμπλοκής της αυτοκρατορίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο¹. Αν και οι Μηχανιώτες επέστρεψαν σταδιακά μετά το 1918, η οριστική αυλαία έπεσε το φθινόπωρο του 1922.

Στις προφορικές μνήμες των προσφύγων της Κυζίκου διασώζεται η δραματική εικόνα των τελευταίων ωρών στο λιμάνι^4,6. Τα μηχανιώτικα καΐκια, έτοιμα να αποπλεύσουν για τις αγορές της Κωνσταντινούπολης φορτωμένα με τα βαρέλια της αλιείας, μετατράπηκαν ακαριαία σε σωσίβιες λέμβους.

Οι ψαράδες αναγκάστηκαν να αδειάσουν τα αμπάρια, πετώντας στη θάλασσα το βιοπορισμό μιας ολόκληρης χρονιάς, για να χωρέσουν στα σκάφη γυναίκες, παιδιά, ηλικιωμένους και τα κειμήλια των ναών τους.

Πρόσφυγες πλέον, οι κάτοικοι της Μηχανιώνας διασκορπίστηκαν στην ελεύθερη Ελλάδα². Ένα μεγάλο μέρος τους ρίζωσε στη Μακεδονία, ιδρύοντας τη Νέα Μηχανιώνα Θεσσαλονίκης, ενώ άλλες οικογένειες εγκαταστάθηκαν στη Νέα Πέραμο Μεγαρίδος, την Αιδηψό και την Αθήνα, μεταφέροντας μαζί τους τη ναυτική τους εμπειρία και την άσβεστη μνήμη της μικρασιατικής τους πατρίδας.

Δείτε αυτή τη δημοσίευση στο Instagram.

Η δημοσίευση κοινοποιήθηκε από το χρήστη Yıldırım yakar (@yakarryldrm)

Η Μηχανιώνα εξακολουθεί να υπάρχει σήμερα στην επαρχία Μπαλίκεσιρ. Είναι σχετικά μικρός οικισμός και ονομάζεται Çakılköy. Έχει μικρό λιμάνι και οι κάτοικοί του ασχολούνται με την αλιεία και την γεωργία. Όπως τότε…

Πηγές

1. Σταματόπουλος, Δημήτριος (2002). «Μηχανιώνα», Εγκυκλοπαίδεια Μείζονος Ελληνισμού, Μικρά Ασία.
2. Μπόγκας, Ευάγγελος Α. (1964). Η Μηχανιώνα της Κυζίκου. Αθήνα.
3. Μακρής, Ιωάννης Κ. (1959). «Τα χωριά και τα μοναστήρια της Κυζικηνής Χερσονήσου», Μικρασιατικά Χρονικά, τόμ. 8, σσ. 152-157.
4. Σγουρίδης, Γεώργιος Α. (1968). Η Πέραμος της Κυζίκου. Ιστορία – Λαογραφία – Χρονικά – Αναμνήσεις. Αθήνα.
5. Ertuzun, R.M. (1953). Kapıdağı Yarımadasi ve Çevresindaki Adalar. Κωνσταντινούπολη.
6. Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών (ΚΜΣ). Αρχείο Προφορικής Παράδοσης: Φάκελοι Χερσονήσου Κυζίκου. Αθήνα.