Οι δεινόσαυροι κατέκτησαν σχεδόν κάθε γωνιά της Γης και έφτασαν σε μεγέθη που δύσκολα χωρά ο ανθρώπινος νους. Γιατί, όμως, δεν υπήρξε ποτέ ένας δεινόσαυρος τόσο μικρός όσο ένα ποντίκι;
Ο Αργεντινόσαυρος, ένας από τους μεγαλύτερους μακρύλαιμους φυτοφάγους, έφτανε σε μήκος περίπου τα 30 μέτρα και πιθανότατα ζύγιζε έως και 90 τόνους. Στην άλλη άκρη της κλίμακας, όμως, οι δεινόσαυροι φαίνεται ότι συναντούσαν ένα αόρατο όριο: κανένα γνωστό μη πτηνό είδος δεν κατέβηκε σε πραγματικά μικροσκοπικές διαστάσεις.
Μια νέα μελέτη, που δημοσιεύτηκε στην επιστημονική επιθεώρηση Evolution, προτείνει μια απρόσμενη εξήγηση. Το δρόμο προς τον κόσμο των πολύ μικρών ζώων ενδέχεται να είχαν ήδη κλείσει τα πρώτα θηλαστικά.
Μικροί για δεινόσαυροι, γίγαντες μπροστά σε ένα κολιμπρί
Ο Μικροράπτορας, ένας φτερωτός δεινόσαυρος στο μέγεθος κορακιού, ζύγιζε περίπου 430 γραμμάρια. Ο Αγχιορνίς έφτανε περίπου τα 530 γραμμάρια και ο Φρουτάδενς τα 730.
Ακούγονται μικροσκοπικοί, μέχρι να συγκριθούν με τα μικρότερα ζώα που ζουν σήμερα. Το κολιμπρί-μέλισσα ζυγίζει μόλις 1,75 γραμμάρια, η νανομυγαλή περίπου 1,8 γραμμάρια και ο νάνος-γκέκο μόλις 0,15 του γραμμαρίου.
Ακόμη και οι μικρότεροι γνωστοί μη πτηνοί δεινόσαυροι ήταν, επομένως, εκατοντάδες ή και χιλιάδες φορές βαρύτεροι από τα μικρότερα σημερινά σπονδυλωτά.
«Τα περισσότερα ζώντα είδη είναι μικρά, πολύ μικρότερα από εμάς και μικρότερα ακόμη και από τους μικρότερους δεινόσαυρους», εξήγησε ο παλαιοντολόγος Ρότζερ Μπένσον, έφορος Παλαιοβιολογίας Δεινοσαύρων στο Αμερικανικό Μουσείο Φυσικής Ιστορίας της Νέας Υόρκης.
Περίπου το 90% των σημερινών ειδών πτηνών και το 75% των θηλαστικών είναι μικρότερα από τους μικρότερους μη πτηνούς δεινόσαυρους που γνωρίζουμε.
Τα θηλαστικά είχαν καταλάβει τον κόσμο των μικρών
Οι ερευνητές χρησιμοποίησαν μαθηματικά μοντέλα για να εξετάσουν πώς η πρόσληψη ενέργειας, ο μεταβολισμός και η αναπαραγωγή επηρεάζουν την εξέλιξη του μεγέθους ενός ζώου.
Τα μοντέλα εξηγούν ικανοποιητικά τα μεγέθη των θηλαστικών, των ιπτάμενων πτηνών και των χελωνών. Στην περίπτωση των δεινοσαύρων, όμως, απέτυχαν: προέβλεπαν την ύπαρξη ειδών με βάρος ακόμη και 100 έως 300 γραμμάρια, τα οποία απουσιάζουν από το αρχείο των απολιθωμάτων.
Η εξήγηση πιθανότατα δεν βρίσκεται στη φυσιολογία των δεινοσαύρων, αλλά στον ανταγωνισμό μέσα στα οικοσυστήματα.
Τα πρώτα θηλαστικά ήταν κατά κανόνα μικρά, συχνά στο μέγεθος μυγαλής. Είχαν ήδη καταλάβει τις οικοθέσεις των εντομοφάγων, των σπερμοφάγων και άλλων μικρόσωμων ζώων, αφήνοντας ελάχιστο χώρο στους δεινόσαυρους να εξελιχθούν προς ακόμη μικρότερα μεγέθη.
«Ένα μικρό ζώο χρειάζεται λιγότερους πόρους και μπορεί να φτάσει σε αναπαραγωγική ηλικία γρηγορότερα από ένα μεγαλύτερο», σημείωσε η παλαιοντολόγος Στέφανι Λέτσκι, μεταδιδακτορική ερευνήτρια στο Πανεπιστήμιο Πρίνστον και επικεφαλής της μελέτης.
Μια προϊστορική «μοιρασιά» της Γης
Η σχέση φαίνεται ότι λειτουργούσε και προς τις δύο κατευθύνσεις. Τα μικρόσωμα θηλαστικά εμπόδιζαν τους δεινόσαυρους να μικρύνουν, ενώ οι μεγάλοι δεινόσαυροι δεν άφηναν τα θηλαστικά να μεγαλώσουν.
Για εκατομμύρια χρόνια επικράτησε μια ιδιότυπη οικολογική ισορροπία: οι δεινόσαυροι κυριαρχούσαν στις μεσαίες και μεγάλες διαστάσεις, ενώ τα θηλαστικά ευημερούσαν στον κόσμο των μικρών ζώων.
Η ισορροπία ανατράπηκε πριν από 66 εκατομμύρια χρόνια, όταν η πρόσκρουση του αστεροειδούς προκάλεσε τη μαζική εξαφάνιση των μη πτηνών δεινοσαύρων. Απαλλαγμένα πλέον από τους μεγάλους ανταγωνιστές τους, τα θηλαστικά άρχισαν να αυξάνονται σε μέγεθος και να καταλαμβάνουν οικοθέσεις φυτοφάγων αλλά και κορυφαίων θηρευτών.
Μήπως υπήρχαν, αλλά δεν βρήκαμε τα απολιθώματά τους;
Μία διαφορετική εξήγηση θα μπορούσε να είναι ότι οι μικροσκοπικοί δεινόσαυροι υπήρξαν, αλλά τα εύθραυστα οστά τους δεν διατηρήθηκαν ή δεν έχουν ακόμη ανακαλυφθεί.
Οι επιστήμονες θεωρούν αυτό το σενάριο μάλλον απίθανο. Σε σημαντικές τοποθεσίες απολιθωμάτων, όπως ο σχηματισμός Τζεχόλ στην Κίνα και ο σχηματισμός Τζαντόχτα στη Μογγολία, έχουν βρεθεί εξαιρετικά διατηρημένα λείψανα πολύ μικρών θηλαστικών, σαυρών, αμφιβίων και πτηνών.
Αν υπήρχαν ενήλικοι δεινόσαυροι με βάρος λίγων γραμμαρίων, θα αναμενόταν να έχει εντοπιστεί τουλάχιστον κάποιο ίχνος τους στις ίδιες περιοχές.
Η πτήση άλλαξε τους κανόνες
Υπήρξε, πάντως, μία ομάδα δεινοσαύρων που κατάφερε τελικά να σπάσει το όριο του μεγέθους: τα πτηνά.
Τα πουλιά εξελίχθηκαν από μικρούς, φτερωτούς θηριόποδους δεινόσαυρους. Όταν ανέπτυξαν τις προσαρμογές που απαιτούνταν για την πτήση, πριν από περίπου 130 εκατομμύρια χρόνια, άρχισαν σχεδόν αμέσως να μικραίνουν.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, η πτήση τούς επέτρεψε να ξεφύγουν από τον ανταγωνισμό στο έδαφος και να κατακτήσουν εντελώς νέες οικοθέσεις. Αυτή η εξελικτική «έξοδος κινδύνου» μπορεί να εξηγεί γιατί σήμερα υπάρχουν περισσότερα από 12.000 είδη πτηνών – από τεράστιες στρουθοκαμήλους μέχρι κολιμπρί που ζυγίζουν λιγότερο από δύο γραμμάρια.
