Έπαιξε σπουδαίους ρόλους, έζησε τον έρωτα στο… μεδούλι του. Βίωσε ακραίες συγκινήσεις και λατρεύτηκε από το φιλοθεάμον κοινό όσο λίγοι καλλιτέχνες. Ήταν ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ…
Είκοσι δύο χρόνια μετά το θάνατό του, που ήρθε αναπάντεχα στις 8 Αυγούστου 2004, το όνομά του εξακολουθεί να συνοδεύεται από εκείνη τη γνώριμη αίσθηση μιας εποχής που έφυγε, αλλά δεν ξεχάστηκε.
Από τις ταινίες του και τις θεατρικές παραστάσεις του μέχρι τους θυελλώδεις έρωτες, η ζωή του υπήρξε γεμάτη από στιγμές που πέρασαν στη συλλογική μνήμη. Ο Παπαμιχαήλ, όμως, δεν υπήρξε μόνο ο πρωταγωνιστής που έβλεπε το κοινό στη μεγάλη οθόνη. Πίσω από το μύθο υπήρχε ένας άνθρωπος με τις δικές του χαρές, τους φόβους, τις απώλειες και τις προσωπικές του αναζητήσεις.
Και είναι αυτή ακριβώς η πλευρά του που αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον μέσα από τη δική του αφήγηση, όπως καταγράφηκε στο βιβλίο του Μάκη Δελαπόρτα Ένας μύθος, μία ιστορία που κυκλοφόρησε το 2002 από τις εκδόσεις «Άγκυρα». Εκεί, ο μεγάλος πρωταγωνιστής άφηνε για λίγο στην άκρη την εικόνα του σταρ και μιλούσε για τη ζωή του, για το θέατρο που αγάπησε βαθιά, για τους ανθρώπους που σημάδεψαν την πορεία του και για την προσωπική ζωή που, όπως ο ίδιος αισθανόταν, δεν του ανταπέδωσε όσα της είχε δώσει.
«Το θέατρο δεν με πρόδωσε ποτέ. Ό,τι του έδωσα μου το ανταπέδωσε στο δεκαπλάσιο. Δόξα, αναγνώριση, αγάπη. Αντίθετα με την προσωπική μου ζωή που της πρόσφερα πολλά, μου επέστρεψε πολύ λίγα» είχε εξομολογηθεί στη βιογραφία του.
Η φράση αυτή μοιάζει, ακόμη και σήμερα, να λειτουργεί σαν κλειδί για να καταλάβει κανείς τον άνθρωπο πίσω από το μύθο. Γιατί αν υπήρχε ένας χώρος όπου ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ αισθανόταν ασφαλής, δημιουργικός και ολοκληρωμένος, αυτός ήταν το θέατρο. Η προσωπική του ζωή, αντίθετα, του χάρισε μεγάλους έρωτες, αλλά και βαθιές πληγές.
Ο ηθοποιός που αναζητούσε την ουσία της τέχνης
Το θέατρο ήταν ο χώρος όπου ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ αισθανόταν ότι μπορούσε να αφήσει πίσω του την εικόνα του σταρ και να αναμετρηθεί με την ουσία της υποκριτικής.
Η συνεργασία του με την Έλλη Λαμπέτη στη Φιλουμένα Μαρτουράνο ήταν μία από τις σημαντικές στιγμές της θεατρικής του διαδρομής. Όπως αναφέρεται στο βιβλίο: «Τον χειμώνα του 1978 ο Δημήτρης συνεργάζεται για δεύτερη φορά με την Έλλη Λαμπέτη στο θέατρο. Ανεβάζουν στο “Σούπερ-σταρ” τη Φιλουμένα Μαρτουράνο του Εντουάρντο ντε Φιλίπο. Την παράσταση σκηνοθετεί ο Μάουρο Μπολονίνι. Η Λαμπέτη, στον ομώνυμο ρόλο, συγκλονιστική. Η ίδια δηλώνει πως είναι τυχερή που ξαναβρίσκεται στη σκηνή με τον Δημήτρη, που τον θεωρεί ένα από τα “ιερά τέρατα της υποκριτικής τέχνης”.
»Πράγματι, ο Δημήτρης δημιουργεί μια μεγάλη ερμηνεία στον ρόλο του Ντομένικο Σοριάνο. Οι κριτικές που πήρε ήταν διθυραμβικές:
»”Ο κ. Παπαμιχαήλ χάρισε στο θέατρο κι άλλο ένα μεγάλο ρόλο με τα λιγοστά μέσα. Όταν ένας ηθοποιός φτάνει με την τεχνική του να εξαφανίζει την τεχνική του, αγγίζει την ουσία της υποκριτικής τέχνης”. Κώστας Γεωργουσόπουλος, Το Βήμα (30-11-1978).
»”Ο Δ. Παπαμιχαήλ έδωσε ένα θαυμάσιο χαρακτήρα αστού που κυμαίνεται ανάμεσα στα ανδρικά του δικαιώματα και σε κάποια ανθρωπιά που κρύβει. Πέρασε από πολυποίκιλες ψυχολογικές καταστάσεις με θεατρική δεξιοτεχνία”. Στάθης Δρομάζος, Η Καθημερινή (2-12-1978).»
Τρακ δίπλα στον Κουν
«Μάγο της ευαισθησίας και της υπερβολής θεωρεί τον Κάρολο Κουν ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ και υποστηρίζει πως η συνεργασία μαζί του υπήρξε από τις πιο σημαντικές στιγμές στην καλλιτεχνική του πορεία. Παρά το γεγονός ότι ο Κουν είχε απόλυτες απόψεις για τον κινηματογράφο και την τηλεόραση, δεν δίστασε να κάνει πρόταση στον Δημήτρη Παπαμιχαήλ να παίξει πρωταγωνιστικό ρόλο στο έργο Θείος Βάνιας. Τότε ο δημοφιλής πρωταγωνιστής είχε δηλώσει: “Το τρακ που έχω για να παίξω τον γιατρό Αστρόφ είναι μεγάλο, αλλά γίνεται μεγαλύτερο γιατί τον ρόλο του Θείου Βάνια θα τον κρατήσει ο ίδιος ο Κουν”. Πάντως η παράσταση αυτή σημείωσε μεγάλη επιτυχία (τον χειμώνα του 1960), καλλιτεχνική και εμπορική. Μεγάλες ήταν οι ουρές από το υπόγειο θέατρο του Κουν και του κινηματογράφου “Ορφέας” στη στοά, όπου παιζόταν για πολλές εβδομάδες Η Αλίκη στο Ναυτικό, με πρωταγωνιστή τον Δημήτρη Παπαμιχαήλ. Άλλος ξεχωριστός ρόλος του ήταν εκείνος του Ιππόλυτου, στην ομώνυμη παράσταση του 1964».
Οι απώλειες και η μοναξιά
Ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ στα μέσα της δεκαετίας του 1990 πέρασε μια περίοδο γεμάτη απώλειες. Η ζωή, που για χρόνια ήταν γεμάτη φώτα και δημοσιότητα, απέκτησε μια διαφορετική σιωπή.
«Έπειτα από τον χαμό της Αλίκης, ο Δημήτρης τα τελευταία χρόνια πέρασε άλλα δύο προσωπικά δράματα. Έχασε τη μητέρα του και τον μικρότερο αδελφό του. Δύο πρόσωπα που λάτρευε. Και τότε λύγισε. Ατέλειωτες ώρες πόνου και μοναξιάς. Μόνο στο θέατρο έβρισκε διέξοδο. Στην προσωπική του ζωή όμως ήταν μόνος. Ο Γιάννης, ο γιος του, είχε τις δικές του ασχολίες, με τα κληρονομικά της μητέρας του και τα προσωπικά τα δικά του. Εξάλλου, δεν ζούσαν μαζί. Ο Δημήτρης είχε ανάγκη από στήριγμα» αποκάλυπτε στις σελίδες της βιογραφίας του Παπαμιχαήλ ο συγγραφέας.
Ο άνθρωπος που είχε αγαπηθεί από εκατομμύρια θεατές αναζητούσε πλέον κάτι πολύ πιο απλό: ανθρώπους που θα μπορούσε να εμπιστευτεί.
Δεν τον ενδιέφερε η κοινωνική θέση ούτε το επάγγελμα. Αυτό που είχε σημασία ήταν η αληθινή επαφή. «Πάνω απ’ όλα», όπως έλεγε, «μετράει η ψυχική επαφή που έχει με τον καθένα και η θετική ενέργεια που απορρέει από μια φιλική ή βαθιά συναισθηματική σχέση». Η δημοσιότητα, όμως, τον είχε κάνει επιφυλακτικό. Είχε μάθει ότι δεν τον πλησίαζαν όλοι για τους ίδιους λόγους.
«Ήταν πάντα δύσπιστος με τους γύρω του. Από πολύ νέος, αφού ήταν πολύ δημοφιλής, υπήρχαν άνθρωποι που τον πλησίαζαν, ο καθένας για τους δικούς του λόγους. Πολλοί από αυτούς ήταν βέβαια καθαρά συμφεροντολογικοί. Όταν το υποψιαζόταν αυτό, στην κυριολεξία εξαφανιζόταν».
Γι’ αυτό και εκείνοι που παρέμεναν δίπλα του είχαν ιδιαίτερη σημασία. Ο Μάκης Δελαπόρτας έγραφε για την καθημερινότητα του Δημήτρη Παπαμιχαήλ το 2002: «Σήμερα ζει μια ήσυχη ζωή δίπλα σε ανθρώπους που του έχουν αποδείξει την αληθινή αγάπη και αφοσίωσή τους. Εκτός από τον Γιάννη, τον γιο του, ιδιαίτερη αδυναμία έχει στον ανιψιό του, τον Γιώργο Παπαμιχαήλ. Γιο του μικρότερου αδελφού του, που δυστυχώς έχασε πριν από τέσσερα χρόνια. Ο Γιώργος είναι πολύ κοντά στον θείο-νονό του, σε ό,τι χρειαστεί. “Ο Γιώργος είναι πολύ εργατικό και ευαίσθητο παιδί και εγώ τον θεωρώ σαν γιο μου. Εξάλλου είναι το παιδί του”.
»Η Βάνα Ορφανού, η εξαδέλφη του Δημήτρη, που συγκατοικεί κι εκείνη στην ίδια πολυκατοικία με τον Δημήτρη στο Χαλάνδρι, είναι πολύ κοντά του πολλά χρόνια τώρα. Ένα σημαντικό στήριγμα στο σπίτι του, της χρωστάει πολλά. Ο Αλέξανδρος, ο άνθρωπος του σπιτιού του, που τον περιποιείται και τον φροντίζει τα τελευταία επτά χρόνια. Η πρώην γυναίκα του Νανά Παπαμιχαήλ (από τον δεύτερο γάμο του) με την οποία διατηρούν ακόμη και τώρα φιλικές σχέσεις κι έχουν συχνή επικοινωνία».
Η μοναξιά, όμως, παρέμενε. Και ήταν αυτή η ανάγκη για έναν άνθρωπο που θα μπορούσε να σταθεί πραγματικά δίπλα του που οδήγησε, τελικά, σε μια νέα γνωριμία.
Η Νάντια Μουρούζη και μια νέα αρχή
Ένας φίλος του γιατρός τον κάλεσε να βγουν για φαγητό. Ο Παπαμιχαήλ αρχικά αρνήθηκε. Τελικά, πείστηκε. Στην παρέα βρισκόταν και η ηθοποιός Νάντια Μουρούζη. Η γνωριμία τους δεν έμεινε σε μια απλή κοινωνική συνάντηση. Για τον Παπαμιχαήλ ήταν η αρχή μιας νέας περιόδου.
Όπως αποκαλύπτεται στο βιβλίο Ένας μύθος, μια ιστορία: «Ένα βράδυ, ένας φίλος του γιατρός τον προσκαλεί να βγούνε έξω για να φάνε. Στην αρχή αρνείται, αλλά τελικά μετά την επιμονή του δέχεται. Εκείνο το βράδυ στην παρέα ήταν καλεσμένη και η ηθοποιός Νάντια Μουρούζη. Ο Δημήτρης, όταν την αντίκρισε και αφού συζήτησαν για λίγο μεταξύ τους, ενθουσιάστηκε από την τόσο καλλιεργημένη προσωπικότητά της. Από την άλλη, δεν ξεκολλούσε τα μάτια του από τα δικά της. “Δεν έχω ξαναδεί πιο υπέροχα μάτια”, της είπε! Αυτό ήταν! Από την άλλη μέρα έγιναν αχώριστοι! Μιλούσαν ατελείωτες ώρες για το θέατρο, το σινεμά, για τα κοινά τους ενδιαφέροντα, και περνούσαν καταπληκτικά. Ο Δημήτρης άρχισε να ξαναβρίσκει αισιοδοξία για τη ζωή, αφού μέσα από τη σχέση του με τη Νάντια αισθανόταν μια μαγική δύναμη. “Η Νάντια ήρθε στη ζωή μου”, λέει, “την κατάλληλη στιγμή. Ο Θεός αισθάνομαι ότι τελικά μ’ αγαπάει και τον ευχαριστώ. Μου έστειλε ένα δώρο. Ο ερχομός της Νάντιας με γέμισε χαρά και κουράγιο”».
Η Νάντια Μουρούζη μπήκε στη ζωή του σε μια στιγμή που ο ίδιος είχε ανάγκη να ξαναβρεί τη χαρά. Ήρθε μετά τις απώλειες, μετά τη μοναξιά, μετά από μια ολόκληρη ζωή γεμάτη ένταση. Δεν μπορούσε να αλλάξει όσα είχαν συμβεί. Μπορούσε, όμως, να του προσφέρει κάτι που είχε ανάγκη: την αίσθηση ότι δεν ήταν μόνος.
Η τελευταία αυλαία
Στις 8 Αυγούστου 2004, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ έφυγε ξαφνικά από τη ζωή, σε ηλικία 69 ετών, στο Κρανίδι, τον τόπο καταγωγής του. Η είδηση του θανάτου του σήμανε το τέλος μιας ολόκληρης εποχής. Ενός ανθρώπου που είχε ζήσει τη ζωή του με τρόπο σχεδόν μυθιστορηματικό: από τις πρώτες εξετάσεις στη Δραματική Σχολή μέχρι την κορυφή του ελληνικού κινηματογράφου, από το γάμο και τους μεγάλους έρωτες μέχρι τις απώλειες και τη μοναξιά, από τις μεγάλες θεατρικές συνεργασίες μέχρι την τελευταία περίοδο της ζωής του.
«Έφυγε» στο Κρανίδι, μακριά από τα φώτα που τον είχαν ακολουθήσει για δεκαετίες. Είχε ήδη αφήσει πίσω του μια πορεία που δεν μπορούσε να σβήσει.
Για το κοινό θα παρέμενε ο Δημήτρης των ταινιών, ο πρωταγωνιστής που συνδέθηκε με τη χρυσή εποχή του ελληνικού κινηματογράφου, ο ηθοποιός που στάθηκε δίπλα στην εξίσου σπουδαία Έλλη Λαμπέτη και αναμετρήθηκε με τον Κάρολο Κουν.
Για όσους τον γνώρισαν καλύτερα, όμως, ήταν και ο άνθρωπος που αναζητούσε την ουσία πίσω από τη δημοσιότητα. Εκείνος που δυσπιστούσε απέναντι στους ανθρώπους που τον πλησίαζαν για λάθος λόγους και κρατούσε κοντά του όσους είχαν αποδείξει την αγάπη και την αφοσίωσή τους.
Ήταν ο άνθρωπος που αγάπησε βαθιά. Που έχασε ανθρώπους που λάτρευε. Που λύγισε. Που βρήκε ξανά τη δύναμη να χαμογελάσει. Και που, τελικά, επέστρεφε πάντα εκεί όπου αισθανόταν πως ανήκει: στο θέατρο.
Η ζωή μπορεί να του επέστρεψε, όπως ο ίδιος αισθανόταν, λιγότερα απ’ όσα της έδωσε. Η τέχνη, όμως, του τα επέστρεψε όλα. Και το κοινό δεν τον ξέχασε. Είκοσι δύο χρόνια μετά την τελευταία του αυλαία, ο Δημήτρης Παπαμιχαήλ εξακολουθεί να ζει μέσα από τους ρόλους του. Ο μύθος του παραμένει. Αλλά πίσω από το μύθο, μέσα από τα δικά του λόγια, υπάρχει πάντα ο άνθρωπος. Εκείνος που αγάπησε το θέατρο. Εκείνος που γνώρισε τη μοναξιά. Εκείνος που αναζήτησε ξανά τη χαρά. Εκείνος που, μέχρι το τέλος, παρέμεινε ένας από τους μεγάλους πρωταγωνιστές της ελληνικής σκηνής. Και ίσως αυτός να είναι ο πιο αληθινός τρόπος για να τον θυμόμαστε. Όχι μόνο ως έναν μύθο. Αλλά ως έναν άνθρωπο που έζησε μια ολόκληρη ζωή σαν ιστορία.
