Το πρωινό της 23ης Ιουλίου 1996, η είδηση του θανάτου της Αλίκης Βουγιουκλάκη απλώθηκε σε ολόκληρη την Ελλάδα μέσα σε λίγα λεπτά. Τα ραδιόφωνα διέκοψαν το πρόγραμμά τους, οι τηλεοπτικοί σταθμοί άλλαξαν τη ροή των εκπομπών τους, και τα δελτία ειδήσεων άνοιξαν με μία μόνο είδηση: η γυναίκα που για περισσότερες από τέσσερις δεκαετίες είχε ταυτιστεί με το χαμόγελο, τη νιότη και το όνειρο, δεν ήταν πια εδώ.
Για πολλούς, ήταν σαν να έκλεινε ένα ολόκληρο κεφάλαιο της νεότερης Ελλάδας. Δεν «έφευγε» μόνο η πιο εμπορική ηθοποιός του ελληνικού κινηματογράφου. «Έφευγε» η Αλίκη. Η γυναίκα που κατάφερε να είναι αναγνωρίσιμη με το μικρό της όνομα, χωρίς να χρειάζεται επώνυμο. Όπως ο Χατζιδάκις ήταν ο Μάνος και ο Θεοδωράκης ο Μίκης, έτσι και εκείνη ήταν απλώς «η Αλίκη».
Κι όμως, πίσω από το πιο αναγνωρίσιμο χαμόγελο της χώρας κρυβόταν ένας άνθρωπος πολύ διαφορετικός από εκείνον που πίστευε ότι γνώριζε το κοινό.
«Ο κόσμος έβλεπε μόνο την Αλίκη που γελούσε. Δεν ήξερε ποτέ τι έκρυβα μέσα μου», είχε εξομολογηθεί σε μία από τις σπάνιες συνεντεύξεις όπου άφησε για λίγο στην άκρη το ρόλο της ακατάβλητης σταρ.
Ίσως τελικά αυτό να ήταν το μεγάλο της μυστικό. Ότι όσο περισσότερο φώτιζαν πάνω της οι προβολείς, τόσο πιο προσεκτικά έκρυβε τις… σκιές της.
Η ανάγκη της να αγαπηθεί γεννήθηκε πολύ πριν γνωρίσει τη δόξα. Έζησε τα δύσκολα χρόνια της Κατοχής όταν ήταν ακόμη παιδί. Ο πατέρας της, ο δικηγόρος και πρώην νομάρχης Αρκαδίας Ιωάννης Βουγιουκλάκης, σκοτώθηκε το 1944 κάτω από τραγικές συνθήκες – ένα γεγονός που σημάδεψε ολόκληρη τη ζωή της. Εκείνη ήταν μόλις 10 ετών. Το τραύμα αυτό δεν έφυγε ποτέ.
Χρόνια αργότερα θα παραδεχόταν πως η εικόνα της ανέμελης ξανθιάς δεν είχε καμία σχέση με τον εσωτερικό της κόσμο: «Δεν υπήρξα ποτέ το ξέγνοιαστο κορίτσι που πίστευε ο κόσμος. Μέσα μου υπήρχε πάντα ένας φόβος».
Όσοι την γνώρισαν καλά έλεγαν ότι κουβαλούσε αυτή την απώλεια σε όλη της τη ζωή. Ίσως γι’ αυτό δεν ανεχόταν την ήττα. Ίσως γι’ αυτό έδινε μάχες που οι άλλοι δεν έβλεπαν. Γιατί η Αλίκη δεν πάλευε μόνο για την επιτυχία. Πάλευε διαρκώς να νικήσει το φόβο ότι κάποια μέρα ο κόσμος θα σταματούσε να την αγαπά.
Κι αυτός ο φόβος έγινε τελικά η μεγαλύτερη κινητήρια δύναμη της ζωής της. Όταν πέρασε την πόρτα της Δραματικής Σχολής του Εθνικού Θεάτρου, δεν ήταν το πιο εντυπωσιακό κορίτσι της τάξης. Δεν ήταν καν η πιο ολοκληρωμένη ηθοποιός.
Είχε όμως κάτι που ακόμη και οι καθηγητές της δυσκολεύονταν να εξηγήσουν: μια σχεδόν μαγνητική σχέση με το κοινό.
Από τα πρώτα της κιόλας βήματα έδειχνε ότι δεν αρκούνταν στο να παίξει έναν ρόλο. Ήθελε να τον κατακτήσει. Διάβαζε ασταμάτητα, παρατηρούσε τους μεγαλύτερους ηθοποιούς, έκανε περισσότερες πρόβες από όσες της ζητούσαν, και επέστρεφε ξανά και ξανά σε μια σκηνή μέχρι να αισθανθεί ότι είχε βρει ακριβώς τον τόνο που αναζητούσε.
Η εικόνα της αυθόρμητης, παιχνιδιάρας κοπέλας ήταν αποτέλεσμα σκληρής δουλειάς. Αργότερα θα παραδεχόταν κάτι που ελάχιστοι περίμεναν να ακούσουν από εκείνη: «Τίποτα δεν μου χαρίστηκε. Για καθετί που απέκτησα, δούλεψα όσο ίσως δεν φαντάζεται ο κόσμος».
Ήταν η πρώτη που έφτανε στο θέατρο και συχνά η τελευταία που έφευγε. Ρωτούσε για τα σκηνικά, τα κοστούμια, τους φωτισμούς – ακόμα και για τη θέση ενός αντικειμένου πάνω στη σκηνή. Οι συνεργάτες της θυμούνται ότι μπορούσε να σταματήσει μια πρόβα επειδή μια κορδέλα στα μαλλιά δεν στεκόταν όπως είχε φανταστεί ή επειδή μια ατάκα δεν είχε το ρυθμό που ήθελε. Κάποιοι το αποκαλούσαν τελειομανία. Εκείνη το θεωρούσε σεβασμό προς το κοινό.
«Ο θεατής πλήρωσε εισιτήριο για να με δει. Δεν έχω δικαίωμα να του δώσω κάτι λιγότερο από το καλύτερο που μπορώ», έλεγε.
Αυτή ήταν η πραγματική Αλίκη. Όχι μόνο το ξέγνοιαστο κορίτσι των ταινιών της Φίνος Φιλμ, αλλά μια γυναίκα που είχε αποφασίσει ότι δεν θα άφηνε ποτέ την επιτυχία στην τύχη. Και χωρίς να το γνωρίζει ακόμη, είχε ήδη αρχίσει να χτίζει έναν μύθο που θα επιβίωνε πολύ περισσότερο από την ίδια, ακόμα και τριάντα χρόνια μετά τον θάνατό της!
Η επιτυχία ήρθε νωρίς. Τόσο νωρίς, που ούτε η ίδια πρόλαβε να καταλάβει πότε η Αλίκη Βουγιουκλάκη έπαψε να είναι μια νεαρή ηθοποιός και έγινε ένα φαινόμενο. Μέσα σε λίγα χρόνια, οι ουρές έξω από τους κινηματογράφους μεγάλωναν με κάθε νέα της ταινία, τα περιοδικά διεκδικούσαν μια φωτογραφία της και οι παραγωγοί γνώριζαν πως αρκούσε το όνομά της στην αφίσα για να εξασφαλίσουν την επιτυχία.
Ο κόσμος έβλεπε το χαμόγελο. Εκείνη, όμως, έβλεπε τον πήχη να ανεβαίνει ολοένα και περισσότερο. Ίσως γι’ αυτό δεν συμπάθησε ποτέ τη λέξη «φαινόμενο».
Σε μια από τις πιο ειλικρινείς συνεντεύξεις που παραχώρησε ποτέ, στην Όλγα Μπακομάρου για το περιοδικό Γυναίκα, όταν η δημοσιογράφος την ρώτησε ευθέως γιατί την ενοχλεί τόσο πολύ όταν την αποκαλούν φαινόμενο, εκείνη απάντησε σχεδόν ενοχλημένη: «Γιατί δεν είμαι». Και όταν η Μπακομάρου επέμεινε ότι καμία άλλη Ελληνίδα ηθοποιός δεν είχε τη διάρκεια και την απήχησή της, η Αλίκη αποκρίθηκε με μια ειλικρίνεια που ξάφνιασε ακόμη και τους πιο ένθερμους θαυμαστές της: «Ξέρεις τι θα μπορούσα να σου πω, με όλο μου το θράσος πια, γιατί αρκετά έχω κάνει το καλό κορίτσι; Καμία άλλη δεν έχει και τη δική μου δυνατότητα, για να μη χρησιμοποιήσω την ιερή λέξη ταλέντο».
Ήταν ίσως η πρώτη φορά που άφηνε στην άκρη την εικόνα της πάντα ευγενικής, πάντα χαμογελαστής σταρ. Δεν ήταν αλαζονεία. Ήταν η φωνή μιας γυναίκας που είχε κουραστεί να απολογείται για την επιτυχία της.
Η ίδια είχε περιγράψει με σπάνια ειλικρίνεια το βάρος που κουβαλούσε όλα αυτά τα χρόνια: «Έπεσα σε μια παγίδα του ίδιου μου του εαυτού, της δικής μου φωτεινότητας. Παγιδεύτηκα μέσα στη φωτεινότητά μου». Πίσω από αυτήν τη φράση κρυβόταν ίσως ολόκληρη η ζωή της.
Ο κόσμος απαιτούσε από εκείνην να είναι πάντα νέα, πάντα όμορφη, πάντα χαρούμενη. Η «Αλίκη» δεν είχε δικαίωμα να κουραστεί, να μεγαλώσει ή να λυγίσει. Και όσο περνούσαν τα χρόνια, τόσο περισσότερο ένιωθε ότι έπρεπε να υπερασπιστεί αυτή την εικόνα που η ίδια είχε δημιουργήσει.
Ο Μάκης Δελαπόρτας, που έζησε κοντά της για χρόνια, έχει περιγράψει μια γυναίκα πολύ διαφορετική από την «άπιαστη σταρ». Μια γυναίκα που μπορούσε να σταθεί δίπλα στους τεχνικούς, να συζητήσει μαζί τους σαν ίση προς ίσο, και να θυμάται τα μικρά ονόματα ανθρώπων που οι περισσότεροι δεν πρόσεχαν ποτέ. Για τον ίδιο τον καλό της φίλο Μάκη Δελαπόρτα, η Αλίκη ήταν ταυτόχρονα μια νεράιδα και ένας άνθρωπος που διψούσε για αληθινή αγάπη.
Κάποτε, όταν την ρώτησαν αν είχε πληρώσει ακριβά την επιτυχία της, δεν προσπάθησε να ωραιοποιήσει την απάντηση:
«Ξέσκισα μέσα μου τα ταμπού του καλού κοριτσιού. Το καλό κορίτσι πέθανε. Δέχτηκα είκοσι χρόνια έναν τέτοιο καταναγκασμό… κι έπεσα θύμα του μύθου του καλού κοριτσιού». Ήταν μια εξομολόγηση σχεδόν σπαρακτική. Γιατί εκείνη τη στιγμή δεν μιλούσε η σταρ. Μιλούσε η γυναίκα που είχε καταλάβει ότι ο μεγαλύτερος αντίπαλός της δεν ήταν οι κριτικοί, ούτε οι ανταγωνίστριές της. Ήταν ο ίδιος ο μύθος που είχε χτίσει γύρω από το όνομά της. Και αυτόν το μύθο έπρεπε να τον υπηρετεί κάθε μέρα της ζωής της.
Οι έρωτες, η μητρότητα και ο χρόνος ο ανίκητος
Σε μια από τις πιο αποκαλυπτικές συνεντεύξεις της είχε πει: «Δεν έχω απαντήσει ποτέ στον εαυτό μου αν υπήρξα ερωτευμένη». Μια φράση που ξάφνιασε, γιατί προερχόταν από μια γυναίκα της οποίας η προσωπική ζωή είχε απασχολήσει όσο λίγων. Πίσω από τους μεγάλους έρωτες, τις φωτογραφίες και τα πρωτοσέλιδα, άφηνε να φανεί μια υπαρξιακή αμφιβολία: μήπως άλλο είναι να αγαπιέσαι από εκατομμύρια ανθρώπους κι άλλο να βρίσκεις την προσωπική γαλήνη;
Η μητρότητα ήταν ίσως η μοναδική ιδιότητα που δεν αντιμετώπισε ποτέ σαν ρόλο. Για τον γιο της, τον Γιάννη, μιλούσε με έναν τρόπο που δεν θύμιζε καθόλου τη λαμπερή Αλίκη των εξωφύλλων.
Όσοι την επισκέπτονταν στο σπίτι της έβλεπαν μια διαφορετική γυναίκα. Προσπαθούσε να προστατεύσει τον γιο της από τη δημοσιότητα που εκείνη δεν μπορούσε να αποφύγει, και ήθελε –όσο ήταν δυνατόν– να του χαρίσει μια φυσιολογική ζωή. Αλλά υπήρχε κάτι που δεν κατάφερε ποτέ να νικήσει. Το χρόνο!
Δεν φοβόταν ότι μεγάλωνε. Φοβόταν μήπως το κοινό σταματήσει να βλέπει σε εκείνη το κορίτσι που είχε αγαπήσει στις ασπρόμαυρες ταινίες του ελληνικού κινηματογράφου. Ήταν ένας αγώνας άνισος. Γιατί ο χρόνος δεν κάνει εξαιρέσεις. Εκείνη όμως προσπαθούσε να τον προσπεράσει με τον μόνο τρόπο που γνώριζε: δουλεύοντας. Νέες παραστάσεις, νέες παραγωγές, νέοι στόχοι. Σαν να πίστευε ότι όσο παρέμενε πάνω στη σκηνή, τίποτε κακό δεν μπορούσε να την φτάσει.
Ίσως γι’ αυτό συγκλονίζει τόσο μια άλλη φράση της, ειπωμένη μερικά χρόνια πριν από το θάνατό της: «Αν αύριο πέθαινα, θα συνέβαινε ό,τι και με τη Μέριλιν Μονρό στην Αμερική. Ενώ όλοι την περιφρονούσαν και την θεωρούσαν κατώτερο προϊόν, μόλις πέθανε, ένωσαν κομμάτια από τις ταινίες της και είπαν: “Κοιτάξτε τι μεγάλο φαινόμενο και τι σπουδαία ηθοποιός που ήταν”».
Η φράση αυτή διαβάζεται σήμερα σχεδόν σαν προφητεία. Γιατί μετά το θάνατό της, εκείνοι που για χρόνια αμφισβητούσαν το υποκριτικό της μέγεθος άρχισαν να μιλούν για το φαινόμενο Βουγιουκλάκη με διαφορετικούς όρους.
Εκείνη, όμως, πιθανότατα δεν θα ενδιαφερόταν τόσο για αυτήν τη δικαίωση.
Θα την συγκινούσε περισσότερο να μάθει ότι, τριάντα χρόνια αργότερα, υπάρχουν ακόμη άνθρωποι που χαμογελούν μόλις αρχίζει να παίζει το «Έχω ένα μυστικό κρυμμένο στης καρδιάς τα βάθη». Γιατί τότε θα ήξερε πως είχε πετύχει αυτό που κυνηγούσε σε όλη της τη ζωή. Να μην την ξεχάσει ποτέ το κοινό.
Η Αλίκη δεν ήταν η πρώτη μεγάλη σταρ που έφυγε νωρίς. Δεν ήταν η μοναδική ηθοποιός που λατρεύτηκε όσο ζούσε. Υπήρχε όμως κάτι που έκανε την περίπτωσή της διαφορετική. Τις τελευταίες ημέρες του Ιουλίου του 1996, η Ελλάδα δεν αποχαιρετούσε απλώς μια ηθοποιό. Αποχαιρετούσε ένα κομμάτι του εαυτού της.
Όταν έπεσε η αυλαία για την κορυφαία θεατρίνα
Η μάχη της με τον καρκίνο είχε κρατηθεί, όσο ήταν δυνατόν, μακριά από τα φώτα. Όταν, όμως, το πρωινό της 23ης Ιουλίου έγινε γνωστό ότι η Αλίκη δεν ζούσε πια, η είδηση προκάλεσε ένα πρωτοφανές κύμα συγκίνησης. Ήταν σαν να είχε χαθεί ένας άνθρωπος που ανήκε σε κάθε ελληνικό σπίτι. Ακολούθησε λαϊκό προσκύνημα στη Μητρόπολη Αθηνών. Άνθρωποι κάθε ηλικίας περίμεναν υπομονετικά για ώρες, κρατώντας ένα λουλούδι, μια φωτογραφία ή απλώς την ανάγκη να πουν το δικό τους σιωπηλό «ευχαριστώ».
Η κηδεία της, που τελέστηκε δημοσία δαπάνη, μετατράπηκε σε μια από τις μεγαλύτερες δημόσιες εκδηλώσεις πένθους που γνώρισε η μεταπολεμική Ελλάδα.
Χιλιάδες πολίτες συνόδευσαν την πομπή μέχρι το Α’ Νεκροταφείο Αθηνών, μέσα σε αποπνικτική ζέστη, σαν να αποχαιρετούσαν έναν δικό τους άνθρωπο. Ίσως, όμως, η πιο συγκινητική εικόνα να μην ήταν εκείνη της κηδείας. Ήταν οι ημέρες που ακολούθησαν.
Τα θερινά σινεμά πρόβαλλαν ξανά τις ταινίες της. Οι τηλεοπτικοί σταθμοί άλλαξαν το πρόγραμμά τους για να μεταδώσουν τις μεγαλύτερες επιτυχίες της. Στα περίπτερα εξαντλήθηκαν τα περιοδικά με τη φωτογραφία της στο εξώφυλλο. Και ξαφνικά, μια νέα γενιά παιδιών γνώρισε την Αλίκη όχι από τη σκηνή του θεάτρου ούτε από τη μεγάλη οθόνη, αλλά από την τηλεόραση του σαλονιού. Εκεί συνέβη κάτι που ίσως ούτε η ίδια δεν είχε φανταστεί.
Η Αλίκη σταμάτησε να ανήκει στην εποχή της. Έγινε διαχρονική.
Σχεδόν τρεις δεκαετίες μετά, οι ταινίες της εξακολουθούν να προβάλλονται ξανά και ξανά. Οι ατάκες της επαναλαμβάνονται στην καθημερινή γλώσσα, τα τραγούδια της εξακολουθούν να σιγοτραγουδιούνται και οι νεότεροι θεατές γελούν με τις ίδιες σκηνές που έκαναν κάποτε τους γονείς και τους παππούδες τους να γεμίζουν τις κινηματογραφικές αίθουσες. Αυτό είναι ίσως το πιο παράδοξο στοιχείο της ιστορίας της. Οι περισσότεροι μεγάλοι σταρ μένουν αθάνατοι μέσα από το έργο τους. Η Αλίκη έμεινε αθάνατη και μέσα από τη συνήθεια.
Κάθε Πάσχα, κάθε Χριστούγεννα, κάθε καλοκαίρι, κάπου σε μια ελληνική τηλεόραση θα ξεκινήσει να παίζει το Ξύλο βγήκε από τον Παράδεισο, η Μανταλένα, η Αρχόντισσα και ο αλήτης ή η Νεράιδα και το παλικάρι. Κάποιος θα σταθεί για λίγο μπροστά στην οθόνη, ακόμη κι αν έχει δει την ταινία δεκάδες φορές. Κι αυτό το «για λίγο» γίνεται πάντα ολόκληρη η ταινία. Ίσως γιατί η Αλίκη δεν εκπροσώπησε μόνο μια ηθοποιό. Εκπροσώπησε την αισιοδοξία μιας Ελλάδας που προσπαθούσε να σταθεί ξανά στα πόδια της. Την αθωότητα μιας εποχής που πέρασε. Το όνειρο ότι, παρά τις δυσκολίες, στο τέλος όλα μπορούν να έχουν ένα φωτεινό τέλος. Η ίδια είχε πει κάποτε πως ο μεγαλύτερος φόβος της ήταν μήπως την ξεχάσει το κοινό. Ο χρόνος απέδειξε ότι αυτός ο φόβος δεν επαληθεύτηκε ποτέ. Γιατί οι πραγματικοί σταρ δεν επιβιώνουν μόνο μέσα από τα βραβεία ή τις εισπράξεις τους. Επιβιώνουν όταν γίνονται μέρος της προσωπικής ιστορίας εκατομμυρίων ανθρώπων. Και η Αλίκη Βουγιουκλάκη κατάφερε κάτι που ελάχιστοι καλλιτέχνες πετυχαίνουν.
Δεν έμεινε μόνο στη μνήμη όσων την χειροκρότησαν ζωντανά. Κέρδισε και εκείνους που γεννήθηκαν χρόνια μετά την τελευταία της υπόκλιση.
Ίσως, τελικά, αυτό να ήταν το «μυστικό» που έκρυβε «στης καρδιάς τα βάθη». Δεν ήταν η ομορφιά της. Δεν ήταν οι επιτυχίες της. Δεν ήταν καν η λάμψη της. Ήταν η σπάνια ικανότητά της να κάνει κάθε θεατή να πιστεύει πως, για δύο ώρες, έπαιζε μόνο για εκείνον. Και γι’ αυτό, τριάντα χρόνια μετά το θάνατό της, η αυλαία δεν έχει πέσει πραγματικά. Απλώς περιμένει την επόμενη προβολή…
