«Δεν θα απομείνουν πλέον Πόντιοι»: Έγγραφα καταγράφουν την Ιστορία την ώρα που γράφεται

Υπάρχουν φορές που η Ιστορία δεν χρειάζεται ερμηνευτές, μιας και «μιλά» η ίδια μέσα από τα τεκμήριά της – που καμιά φορά βολικά ίσως κάποιοι να μην τα παραδέχονται.

Όμως, πώς μπορεί να αγνοηθεί ένα τηλεγράφημα από το Παρίσι προειδοποιεί ότι αν συνεχιστεί η κατάσταση που επικρατεί στον Πόντο, «δεν θα απομείνουν πλέον Πόντιοι»; Ή μια αναφορά κάνει λόγο για περίπου 250.000 πρόσφυγες που βρίσκονται εγκλωβισμένοι στον Καύκασο; Υπάρχουν και στατιστικοί πίνακες καταγράφουν τη δραματική μεταβολή του πληθυσμού και την κατάρρευση ολόκληρων κοινοτήτων. Αλλά και επιστολές που μετέφεραν στην Ευρώπη εκκλήσεις για βοήθεια, πολιτικές προτάσεις και αγωνιώδεις προειδοποιήσεις.

Τα έγγραφα αυτά δεν συντάχθηκαν εκ των υστέρων. Γράφτηκαν την ώρα που τα γεγονότα εξελίσσονταν.

Σήμερα αποτελούν μέρος του Αρχείου της Επιτροπείας Ποντίων Κωνσταντινουπόλεως (1919-1922), το οποίο η Επιτροπή Ποντιακών Μελετών έχει θέσει στη διάθεση του κοινού μέσω της ψηφιοποίησής του.¹

Με αφορμή τη σημερινή Παγκόσμια Ημέρα Αρχείων, το υλικό αυτό αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Όχι μόνο γιατί διασώζει πολύτιμα τεκμήρια μιας κρίσιμης ιστορικής περιόδου, αλλά και γιατί επιτρέπει να παρακολουθήσουμε τα γεγονότα μέσα από τα μάτια των ανθρώπων που τα βίωσαν.

Η αγωνία για εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες

Οι σελίδες του αρχείου μεταφέρουν τον αναγνώστη σε μια εποχή όπου ο πόλεμος μπορεί να έχει τυπικά τελειώσει, όμως η δοκιμασία για τον ποντιακό ελληνισμό συνεχίζεται.

Σε έγγραφο που αποστέλλεται από το Παρίσι τον Ιούνιο του 1919 γίνεται λόγος για περίπου 250.000 Πόντιους πρόσφυγες στον Καύκασο, οι οποίοι βρίσκονται αντιμέτωποι με την πείνα, την ανασφάλεια και την αβεβαιότητα της επιστροφής στις πατρίδες τους. Οι συντάκτες του κειμένου περιγράφουν μια ανθρωπιστική κρίση σε εξέλιξη και ζητούν την παρέμβαση της διεθνούς κοινότητας προκειμένου να αποτραπεί μια ακόμη μεγαλύτερη καταστροφή.²

Στο ίδιο έγγραφο καταγράφεται ο φόβος ότι οι διωγμοί και οι απειλές που αντιμετωπίζουν οι ελληνικοί πληθυσμοί δεν έχουν τερματιστεί. Η φράση «εάν αι απειλαί εκτελεσθούν, δεν θα απομείνουν πλέον Πόντιοι» αποτυπώνει με τον πιο χαρακτηριστικό τρόπο την αίσθηση κινδύνου που επικρατούσε μεταξύ των εκπροσώπων του ποντιακού ελληνισμού εκείνη την περίοδο.

Από το Βατούμ στο Παρίσι

Η εικόνα που αναδύεται από το αρχείο δεν περιορίζεται στις περιγραφές των διώξεων και της προσφυγιάς.

Δεκάδες έγγραφα αποτυπώνουν την προσπάθεια των Ποντίων να κινητοποιήσουν τη διεθνή κοινότητα και να εξασφαλίσουν πολιτική λύση για το μέλλον τους.

Η αλληλογραφία μεταξύ Κωνσταντινούπολης, Παρισιού, Μασσαλίας και Βατούμ αποκαλύπτει ένα πυκνό δίκτυο επικοινωνίας, μέσω του οποίου μεταφέρονται πληροφορίες, συντονίζονται ενέργειες και διαμορφώνονται στρατηγικές.

Οι εκπρόσωποι του ποντιακού ελληνισμού παρακολουθούν στενά τις εργασίες της Διάσκεψης Ειρήνης και προσπαθούν να θέσουν το ζήτημά τους ενώπιον των Μεγάλων Δυνάμεων.³ Οι επιστολές τους αποτυπώνουν προσδοκίες, ανησυχίες αλλά και την επίγνωση ότι οι αποφάσεις που λαμβάνονται εκείνη την περίοδο θα καθορίσουν την τύχη εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων.

Οι αριθμοί που αποτυπώνουν την καταστροφή

Ξεχωριστό ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι στατιστικές καταστάσεις που περιλαμβάνονται στο αρχείο.

Πίσω από τους πίνακες και τους αριθμούς κρύβονται κοινότητες που αποδεκατίστηκαν, χωριά που ερήμωσαν και πληθυσμοί που είτε εκτοπίστηκαν είτε χάθηκαν. Οι καταγραφές αυτές συγκεντρώθηκαν από τους ίδιους τους Πόντιους προκειμένου να τεκμηριώσουν το μέγεθος της καταστροφής ενώπιον της διεθνούς κοινότητας.

Οι αριθμοί λειτουργούν συμπληρωματικά προς τις μαρτυρίες των εγγράφων. Εκεί όπου οι επιστολές περιγράφουν την αγωνία και τα τηλεγραφήματα μεταφέρουν εκκλήσεις για βοήθεια, οι στατιστικές καταστάσεις αποτυπώνουν τις συνέπειες με τρόπο ψυχρό αλλά αδιάψευστο.

Όχι μόνο θύματα, αλλά και πρωταγωνιστές

Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του αρχείου είναι ότι παρουσιάζει τους Πόντιους όχι μόνο ως θύματα μιας ιστορικής τραγωδίας, αλλά και ως ανθρώπους που προσπαθούν να οργανώσουν το μέλλον τους.

Πρακτικά συνεδρίων, αποφάσεις επιτροπών, κατάλογοι αντιπροσώπων και σχέδια πολιτικής δράσης μαρτυρούν την προσπάθεια συγκρότησης ενός οργανωμένου δικτύου εκπροσώπησης.

Παράλληλα, διασώζονται τεκμήρια που αφορούν ακόμη και σύμβολα και οργανωτικές δομές, αποκαλύπτοντας την προσπάθεια διαμόρφωσης μιας συλλογικής πολιτικής ταυτότητας – η Δημοκρατία του Πόντου που οραματίστηκαν ήταν τελικά ένα κράτος που έμεινε στα χαρτιά.

Όταν τα αρχεία μιλούν

Καθένα από τα έγγραφα της συλλογής αφηγείται μια μικρή ιστορία. Όταν όμως διαβαστούν μαζί, σχηματίζουν ένα πολύ μεγαλύτερο αφήγημα.

Οι διωγμοί, οι εκτοπισμοί, η προσφυγιά, οι διεθνείς εκκλήσεις, οι δημογραφικές απώλειες και οι πολιτικές πρωτοβουλίες παύουν να εμφανίζονται ως ασύνδετα επεισόδια. Συνδέονται μεταξύ τους και αποκαλύπτουν τη διαδρομή ενός λαού που προσπαθεί να επιβιώσει μέσα σε συνθήκες διαρκούς απειλής.

Αυτό ακριβώς είναι και το μεγάλο ιστορικό βάρος του Αρχείου της Επιτροπείας Ποντίων Κωνσταντινουπόλεως, καθώς αποτελεί ένα σύνολο πρωτογενών τεκμηρίων που επιτρέπουν να παρακολουθήσουμε την εξέλιξη των γεγονότων σχεδόν μέρα με τη μέρα και να κατανοήσουμε πώς οι ίδιοι οι Πόντιοι βίωσαν, κατέγραψαν και προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν μια διαδικασία που η ιστορική έρευνα αναγνωρίζει σήμερα ως Γενοκτονία των Ποντίων.

---

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Κοντά 1.200 είναι οι σελίδες, με αλληλογραφία των ετών 1919-1922, αποκόμματα εφημερίδων και άλλα έγγραφα. Στην ιστοσελίδα της Επιτροπής Ποντιακών Μελετών / Αρχειακό Υλικό, αναζητώντας «Αρχείο της Επιτροπείας Ποντίων Κωνσταντινουπόλεως».

2. Το 1919 οι Έλληνες του Καυκάσου βρέθηκαν σε δεινή θέση λόγω της επισιτιστικής κρίσης, απόρροιας του Α’ Παγκοσμίου και του Ρωσικού Εμφυλίου που ακολούθησε. Με στόχο τον επαναπατρισμό τους στον Πόντο, για την ενίσχυση του εκεί ελληνορθόδοξου στοιχείου, η κυβέρνηση Βενιζέλου οργάνωσε μια αποστολή στον Καύκασο. Όταν ο  στόχος αποδείχθηκε μη υλοποιήσιμος, ως καταλληλότερη εναλλακτική προκρίθηκε η μεταφορά τους στην Ελλάδα. Το τιτάνιο έργο του επαναπατρισμού 150.000 Ελλήνων του Πόντου και της εγκατάστασής τους στη Μακεδονία και τη Θράκη ανέλαβε ο Νίκος Καζαντζάκης που είχε τοποθετηθεί γενικός γραμματέας του υπουργείου Περιθάλψεως.

3. Για τις διπλωματικές διεργασίες, τις συγκρούσεις συμφερόντων και το σχέδιο που δεν ευοδώθηκε, διαβάστε εδώ.