Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης δεν άρχισε την αυγή της 29ης Μαΐου 1453. Τότε απλώς ολοκληρώθηκε. Η πραγματική άλωση είχε αρχίσει πολύ νωρίτερα, όταν το κράτος έπαψε να λειτουργεί ως κοινή υπόθεση και έγινε υπόθεση αυλής, φατριών, ιδιοτελών συμφερόντων και μηχανισμών επιβίωσης. Τα τείχη έπεσαν στο τέλος. Πριν από αυτά είχαν πέσει η συνοχή, η εμπιστοσύνη, η άμυνα, η περιφέρεια, η ηθική τάξη της κοινωνίας.
Αυτό είναι το βυζαντινό μάθημα που έχει σημασία σήμερα. Όχι ως μοιρολατρικός θρήνος, ούτε ως επετειακή ρητορεία, αλλά ως πολιτική προειδοποίηση.
Διότι καμία πόλη, κανένα κράτος, καμία κοινωνία δεν καταρρέει μόνο από την πίεση του εξωτερικού εχθρού. Καταρρέει όταν έχει ήδη παραλύσει εσωτερικά. Όταν η διαφθορά γίνεται τρόπος διοίκησης, όταν ο υπερσυγκεντρωτισμός στραγγαλίζει την περιφέρεια, όταν οι άρχουσες ομάδες ενδιαφέρονται περισσότερο για τα προνόμιά τους παρά για τη σωτηρία του συνόλου, όταν οι αξίες επιβιώνουν μόνο στις τελετές και όχι στις πράξεις.
Η Κωνσταντινούπολη υπήρξε για αιώνες το κέντρο της Ρωμανίας. Εκεί βρισκόταν ο θρόνος, η αυλή, η διοίκηση, η Εκκλησία, το σύμβολο της αυτοκρατορικής συνέχειας.
Όσο η αυτοκρατορία διέθετε ισχυρή περιφέρεια, στρατό, παραγωγική βάση, ακρίτες, επαρχίες και κοινωνική συνοχή, αυτή η συγκέντρωση λειτουργούσε ως άξονας ισχύος. Όταν όμως η αυτοκρατορία συρρικνώθηκε, όταν οι επαρχίες χάθηκαν ή εγκαταλείφθηκαν, όταν οι συνοριακοί πληθυσμοί αφέθηκαν στην τύχη τους, τότε η ίδια συγκέντρωση μετατράπηκε σε παγίδα. Η Πόλη έμεινε μόνη, μεγαλόπρεπη αλλά απομονωμένη, γεμάτη μνήμη αλλά χωρίς επαρκή ενδοχώρα.
Ο Ράνσιμαν περιγράφει μια αυτοκρατορία ετοιμοθάνατη, όχι επειδή της έλειπε το παρελθόν, αλλά επειδή της έλειπε το μέλλον. Είχε ακόμη αίγλη, είχε ακόμη λόγιους, είχε ακόμη τελετουργίες, είχε ακόμη το βάρος του ονόματος. Αλλά το κράτος είχε εξαντληθεί από εμφύλιες συγκρούσεις, δυναστικές έριδες, οικονομική αποσύνθεση, στρατιωτική αδυναμία και εξάρτηση από ξένες βοήθειες που ποτέ δεν έρχονταν στο βαθμό που απαιτούσαν οι περιστάσεις. Η αυτοκρατορία δεν νικήθηκε μόνο από τα κανόνια του Μωάμεθ. Νικήθηκε και από τη δική της αδυναμία να ανασυγκροτηθεί.
Η παρακμή ήταν πρωτίστως ηθική και πολιτική. Όταν η διοίκηση χάνει την αίσθηση της αποστολής της, όταν η εξουσία γίνεται αυτοσκοπός, όταν οι ελίτ σκέφτονται περισσότερο τη διατήρηση της θέσης τους παρά την κοινή άμυνα, τότε ο εχθρός δεν χρειάζεται να έχει μπει ακόμη από την πύλη. Έχει ήδη μπει στην ψυχή του κράτους. Ο εκμαυλισμός δεν φαίνεται πάντα με θόρυβο. Φαίνεται στην αδιαφορία, στη μοιρολατρία, στην πελατειακή λογική, στην αποδοχή του ψεύδους, στην αντικατάσταση της ευθύνης από την επικοινωνία.
Το μάθημα αφορά ευθέως και τη σημερινή Ελλάδα. Πέραν των άλλων κινδύνων, τα σύγχρονα κράτη δεν κινδυνεύουν μόνο με στρατιωτική πολιορκία. Κινδυνεύουν με δημογραφική εξάντληση, θεσμική παρακμή, παραγωγική αποσύνθεση, εθνική αδυναμία, κοινωνική δυσπιστία και γεωπολιτική εξάρτηση.
Η Αθήνα δεν είναι απλώς πρωτεύουσα. Τείνει να γίνει το ίδιο το κράτος. Εκεί συγκεντρώνονται οι αποφάσεις, τα υπουργεία, τα μεγάλα μέσα ενημέρωσης, οι μηχανισμοί εξουσίας, οι εργολαβίες, τα δίκτυα επιρροής. Η περιφέρεια συχνά αντιμετωπίζεται ως διοικητική υποσημείωση. Η Θράκη, τα νησιά, η Ήπειρος, η Μακεδονία, η Θεσσαλία, η Δυτική Ελλάδα έρχονται στη μνήμη της κεντρικής εξουσίας κυρίως όταν υπάρχουν εκλογές, καταστροφές, εθνικές εντάσεις ή ανάγκη επικοινωνιακής παρουσίας. Τον υπόλοιπο χρόνο, νέοι φεύγουν, χωριά αδειάζουν, υποδομές γερνούν, νοσοκομεία αποδυναμώνονται, παραγωγικές δυνατότητες χάνονται.
Αυτός ο υπερσυγκεντρωτισμός είναι εθνικός κίνδυνος. Όταν όλα περνούν από ένα κέντρο, το κέντρο γίνεται αλαζονικό. Όταν το κράτος ταυτίζεται με την κυβέρνηση και η κυβέρνηση με το στενό της επιτελείο, τότε οι θεσμοί αδυνατίζουν. Όταν οι πόροι διανέμονται με όρους προσβάσεων, τότε η περιφέρεια δεν αναπτύσσεται· εξαρτάται. Όταν η ενημέρωση λειτουργεί ως ασπίδα της εξουσίας και η Δικαιοσύνη ελέγχεται, τότε η κοινωνία παύει να εμπιστεύεται.
Η καθεστωτική λογική είναι πιο επικίνδυνη ακόμη και από τη διαφθορά. Διότι δεν περιορίζεται στην παρανομία. Μετατρέπει την εξουσία σε ιδιοκτησία, τους πολίτες σε πελάτες, τους θεσμούς σε εργαλεία και την αλήθεια σε ενόχληση. Έτσι παραλύει μια κοινωνία: όχι επειδή δεν υπάρχουν ικανοί άνθρωποι, αλλά επειδή οι ικανοί ασφυκτιούν μέσα σε ένα σύστημα που επιβραβεύει την υποταγή, τη σιωπή και τη συναλλαγή.
Η Άλωση αρχίζει πάντα πριν από την Άλωση. Αρχίζει όταν μια κοινωνία αποδέχεται το ψέμα ως κανονικότητα. Όταν η περιφέρεια εγκαταλείπεται. Όταν η πρωτεύουσα απορροφά τη χώρα αντί να τη συντονίζει. Όταν η εξουσία φοβάται περισσότερο την απώλειά της παρά την παρακμή του τόπου.
Αν η Ελλάδα θέλει να αποφύγει τα δικά της αδιέξοδα, πρέπει να διαβάσει την ιστορία όχι ως θρήνο αλλά ως προειδοποίηση. Κανένα τείχος δεν σώζει ένα κράτος που έχει αδειάσει από μέσα. Και καμία χώρα δεν αντέχει όταν το κέντρο της γίνεται μηχανισμός απορρόφησης της ζωής της.
