Υπάρχουν ιστορικά έγγραφα που καταγράφουν γεγονότα και υπάρχουν ντοκουμέντα που μοιάζουν περισσότερο με κραυγή αγωνίας. Ένα τέτοιο τεκμήριο, που εντόπισε το pontosnews.gr στα Γενικά Αρχεία του Κράτους, φέρει ημερομηνία 10 Σεπτεμβρίου 1920 και απευθύνεται στον «πρόεδρο της ελληνικής κυβέρνησης Ελευθέριο Βενιζέλο».
Δεν πρόκειται για μια μεταγενέστερη αποτίμηση ούτε για μια ιστορική ερμηνεία γραμμένη χρόνια αργότερα. Το έγγραφο συντάσσεται ενώ οι διωγμοί βρίσκονται ακόμη σε εξέλιξη.
Οι άνθρωποι που το υπογράφουν δεν κοιτούν προς τα πίσω· γράφουν ενώ τα γεγονότα εκτυλίσσονται και επιχειρούν να εκπέμψουν σήμα κινδύνου προς την ελληνική κυβέρνηση και τη διεθνή κοινότητα.
Το υπόμνημα υπογράφεται από την Κοινή των Αλυτρώτων Ελλήνων Επιτροπεία και την Επιτροπεία των εν Ελλάδι Ποντίων και περιγράφει με δραματικούς όρους όσα συμβαίνουν στον Πόντο, εκφράζοντας φόβους ότι βρίσκεται σε εξέλιξη ένα οργανωμένο σχέδιο εξόντωσης των ελληνικών πληθυσμών.
Μια κραυγή την ώρα της καταστροφής
Από τις πρώτες κιόλας γραμμές, το κείμενο αποτυπώνει την αίσθηση μιας επείγουσας κατάστασης. Οι συντάκτες δεν κάνουν λόγο για μεμονωμένα περιστατικά βίας, αλλά για μια συντονισμένη επιχείρηση εναντίον των Ελλήνων της Μικράς Ασίας και ιδιαιτέρως του Πόντου.
Χαρακτηριστικά σημειώνουν:
«Απέναντι της συστηματικής και κατά προμελέτην προγράμματι διενεργουμένης υπό των Τούρκων εξοντώσεως των εν Μικρά Ασία και ιδίως εν τω Πόντω Ελλήνων, η απάθεια του πεπολιτισμένου κόσμου αποτελεί έγκλημα κατά της στοιχειώδους φιλανθρωπίας».
Η φράση αποκτά ιδιαίτερη σημασία, καθώς προέρχεται από ανθρώπους που δεν γράφουν γνωρίζοντας την κατάληξη της ιστορίας, αλλά από ανθρώπους που θεωρούν ότι βρίσκονται ενώπιον μιας εξελισσόμενης καταστροφής.
Στη συνέχεια, το κείμενο απαριθμεί όσα καταγγέλλονται ότι συμβαίνουν στον Πόντο:
«Σφαγάς, εξισλαμισμούς, απαγωγάς γυναικοπαίδων, λεηλασίας και εκτοπισμούς…»
Η παράθεση δεν αφήνει πολλά περιθώρια παρερμηνείας ως προς το πώς οι συντάκτες αντιλαμβάνονταν όσα συνέβαιναν εκείνη την περίοδο.
«Θα λύσουν και το Ποντιακό όπως το Αρμενικό»
Ένα από τα πιο εντυπωσιακά σημεία του υπομνήματος αφορά τη σύνδεση του μέλλοντος των Ελλήνων του Πόντου με όσα είχαν προηγηθεί στην περίπτωση των Αρμενίων.
Το έγγραφο αναφέρει χαρακτηριστικά:
«Οι Κεμαλισταί εδήλωσαν ρητώς ότι θα λύσουν και το Ποντιακό ζήτημα, ως έλυσαν το Αρμενικό, εξαφανίζοντες τους Έλληνας του Πόντου».
Η συγκεκριμένη αναφορά προκαλεί αίσθηση ακόμη και σήμερα. Οι συντάκτες δεν περιγράφουν απλώς ένα κλίμα φόβου, αλλά καταγράφουν μια ευθεία ανησυχία ότι οι Έλληνες του Πόντου θα είχαν την ίδια τύχη με τους Αρμενίους.
Παράλληλα, κάνουν λόγο για ενέργειες που αποσκοπούν «επί τω τέλει της ολοσχερούς εξοντώσεως των Ελλήνων».
Η διατύπωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα καθώς αποτυπώνει την πεποίθηση ότι οι διώξεις δεν είχαν περιστασιακό χαρακτήρα αλλά στόχευαν σε οριστική εξάλειψη των πληθυσμών.
Αναφορές στον Οσμάν Αγά και εικόνες τρόμου από τον Πόντο
Στο ντοκουμέντο καταγράφονται επίσης αναφορές για την κατάσταση στην Κερασούντα και για τον Οσμάν Αγά (Τοπάλ Οσμάν, τον σφαγέα των Ποντίων), ο οποίος παρουσιάζεται ως πρόσωπο που συνδέεται με βιαιότητες και επιθέσεις.
Οι συντάκτες περιγράφουν δολοφονίες, λεηλασίες και επιθέσεις εναντίον αμάχων, σκιαγραφώντας ένα περιβάλλον γενικευμένου φόβου και ανασφάλειας για τους ελληνικούς πληθυσμούς.
Το υπόμνημα αφήνει να εννοηθεί ότι η κατάσταση έχει πλέον ξεπεράσει τα όρια μιας τοπικής κρίσης και απαιτεί άμεση κινητοποίηση.
Το έγγραφο δεν απευθύνεται αποκλειστικά στην ελληνική κυβέρνηση. Σε πολλά σημεία επιχειρεί να ασκήσει πίεση προς τη διεθνή κοινότητα, εκφράζοντας την αγωνία ότι η αδράνεια θα οδηγήσει σε ακόμη μεγαλύτερη καταστροφή.
Χαρακτηριστικά ζητείται:
«η επέμβασις των πεπολιτισμένων κρατών».
Η επίκληση αυτή αποκτά ξεχωριστό συμβολισμό έναν αιώνα αργότερα. Δείχνει ότι οι άνθρωποι που συνέταξαν το κείμενο δεν ζητούσαν μόνο βοήθεια αλλά προσπαθούσαν να διεθνοποιήσουν το ζήτημα, θεωρώντας ότι χωρίς εξωτερική παρέμβαση η κατάσταση θα εξελισσόταν ακόμη πιο δραματικά.
