Για κάποιους μπορεί να μοιάζει ασυνήθιστο. Για τους Πόντιους όμως, η Κυριακή του Θωμά είναι μια από τις πιο ζωντανές και συγκινητικές ημέρες του χρόνου: μια μέρα που τα κοιμητήρια γεμίζουν φωνές, χαμόγελα και τραπέζια στρωμένα, σαν να μην υπάρχει απουσία.
Είναι η μέρα που –σύμφωνα με την παράδοση– οι ψυχές βρίσκονται στον πάνω κόσμο με την Ανάσταση, και οι ζωντανοί πηγαίνουν να τις συναντήσουν. Όχι με πένθος, αλλά με φαγητό, κουβέντα και κοινή παρουσία. Γιατί η μέρα αυτή ανήκει και σε εκείνους.
Σε όλη την Ελλάδα, όπου υπάρχουν ποντιακές κοινότητες το έθιμο αναβιώνει κάθε χρόνο, μετατρέποντας τα κοιμητήρια σε τόπους συνάντησης και γιορτής, όπου οι οικογένειες κάθονται «μαζί» με τους δικούς τους ανθρώπους, θυμούνται, γελούν και μοιράζονται.
Τα «νεκρόδειπνα» των Ποντίων τα είδαμε ακόμα τη Δευτέρα του Πάσχα, ενώ θα τα δούμε και τη Δευτέρα του Αγίου Πνεύματος – τότε είναι που οι ψυχές επιστρέφουν στο σκοτάδι, μέχρι την επόμενη Ανάσταση.
Τα Σούρμενα – η καρδιά του εθίμου
Η πιο γνωστή και ιστορική αναβίωση γίνεται στα Σούρμενα, όπου το ταφικό έθιμο συνεχίζεται αδιάκοπα εδώ και πάνω από έναν αιώνα – με μόνη διακοπή τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και την πανδημία.
Εκεί, το έθιμο έχει αποκτήσει και θεσμικό χαρακτήρα, καθώς έχει εγγραφεί στο Εθνικό Ευρετήριο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Ελλάδας, στο πλαίσιο της Σύμβασης της UNESCO, αναγνωρίζοντας ότι πρόκειται για μια ζωντανή πολιτιστική έκφραση. Με αυτόν τον τρόπο ολοκληρώνονται κάθε φορά οι πενθήμερες εκδηλώσεις Παμποντιακόν πανοΰρ «Τη Θωμά ’ς σα Σούρμενα» της Ένωσης Ποντίων Σουρμένων.
Οι πρώτοι πρόσφυγες που εγκαταστάθηκαν στα Νέα Σούρμενα (την περιοχή που οι περισσότεροι την γνωρίζουν ως Ελληνικό) πριν από 100 και πλέον χρόνια, έφεραν μαζί τους το έθιμο, κρατώντας το ως ιερή παρακαταθήκη ακόμη και στις πιο δύσκολες στιγμές.
Πώς βιώνεται η μέρα
Στον ιστορικό Πόντο αλλά και πλέον στην Ελλάδα, το έθιμο τελείται με βαθιά πίστη στην Ανάσταση των νεκρών και σεβασμό προς αυτούς.
Την Κυριακή του Θωμά μετά τη Θεία Λειτουργία οι οικογένειες κατευθύνονται στα κοιμητήρια. Εκτός από τα Σούρμενα το ίδιο θα συμβεί στην Καλαμαριά, στη Νέα Κρώμνη και στους Σιταγρούς Δράμας, στον Άγιο Κωνσταντίνο Αγρινίου, στις Αχαρνές, στην Περίσταση και τη Νέα Τραπεζούντα Πιερίας, και αλλού.
Στους τάφους στρώνονται τραπεζομάντιλα. Πάνω τους τοποθετούνται τσουρέκια, κόκκινα αυγά, μεζέδες και ποτό. Οι ιερείς τελούν τρισάγια, και στη συνέχεια οι συγγενείς μένουν εκεί: μιλούν για τους ανθρώπους τους, θυμούνται ιστορίες, γελούν.
Δεν υπάρχει σιωπή – υπάρχει ζωντανή παρουσία.
