Ο πόλεμος ΗΠΑ-Ιράν είναι το κεντρικό και πιο επικίνδυνο μέτωπο αποσταθεροποίησης στη Μέση Ανατολή – αλλά δεν είναι το μόνο.
Όσο περισσότερο βαθαίνει η σύγκρουση ανάμεσα στην Ουάσινγκτον, το Ισραήλ και την Τεχεράνη, τόσο περισσότερο αποκαλύπτεται ότι βρισκόμαστε μπροστά σε ένα ευρύτερο τόξο αστάθειας, που εκτείνεται από τον Περσικό Κόλπο και το ιρακινό Κουρδιστάν έως τα αφγανοπακιστανικά σύνορα.
Μέχρι στιγμής, η εικόνα που διαμορφώνεται στον πόλεμο του Ιράν είναι η εξής: από τη μία η αμερικανική και ισραηλινή στρατιωτική δράση δείχνει σαφή προθυμία κλιμάκωσης (έχουν πληγεί στόχοι υψηλής αξίας, έχουν αυξηθεί οι επιθέσεις σε στρατιωτικές και κρίσιμες υποδομές, ενώ το εύρος των επιχειρήσεων υποδηλώνει ότι ο στόχος είναι η στρατηγική αποδυνάμωση του ιρανικού κράτους), και από την άλλη δεν διαφαίνεται κανένα σχέδιο αποκλιμάκωσης και εξόδου από την κρίση.
Το Ιράν βεβαίως δεν είναι εύκολος αντίπαλος, ούτε απομονωμένος γεωπολιτικό χώρος. Η σύγκρουση αγγίζει άμεσα ολόκληρη την αραβική χερσόνησο και την περιφέρεια του Κόλπου. Οι επιθέσεις σε αμερικανικές βάσεις, σε συστήματα ραντάρ και επικοινωνιών και σε κρίσιμες αμυντικές υποδομές δείχνουν ότι η Τεχεράνη δεν απαντά μόνο συμβολικά, αλλά προσπαθεί να φθείρει την αμερικανική περιφερειακή αρχιτεκτονική ασφαλείας.
Το γεγονός ότι επλήγησαν κρίσιμες υποδομές έγκαιρης προειδοποίησης και αντιαεροπορικής άμυνας στην Ιορδανία, στα ΗΑΕ και στο Κατάρ επιβεβαιώνει ότι η σύγκρουση έχει ήδη αποκτήσει χαρακτήρα περιφερειακού πολέμου υποδομών και δικτύων.
Ωστόσο αυτό το μέτωπο όσο μεγάλο και κρίσιμο κι αν είναι, δεν είναι το μόνο. Στα ανατολικά, η σύγκρουση Πακιστάν-Αφγανιστάν συνιστά ένα δεύτερο, εξαιρετικά κρίσιμο μέτωπο αστάθειας. Δεν πρόκειται ακόμη για συμβατικό διακρατικό πόλεμο πλήρους κλίμακας, αλλά για μια σοβαρή ανοιχτή διασυνοριακή σύγκρουση, με αεροπορικά πλήγματα, ανταποδοτικές επιθέσεις και μεγάλους εκτοπισμούς πληθυσμών.
Η βαθύτερη αιτία της κρίσης είναι η πακιστανική κατηγορία ότι οι Αφγανοί Ταλιμπάν προσφέρουν ανοχή ή καταφύγιο στην Tehrik-e-Taliban Pakistan (TTP), δηλαδή στους Πακιστανούς Ταλιμπάν που πλήττουν το πακιστανικό έδαφος. Το Αφγανιστάν το αρνείται, αλλά η κρίση έχει ήδη περάσει σε ένα πιο επικίνδυνο επίπεδο στρατιωτικοποίησης.
Η σύνδεση αυτού του μετώπου με τον πόλεμο ΗΠΑ-Ιράν δεν είναι άμεση, είναι όμως ουσιαστική.
Το Πακιστάν ανησυχεί ότι μια παρατεταμένη αποσταθεροποίηση του Ιράν μπορεί να ενεργοποιήσει νέες αλυσιδωτές κρίσεις στο Μπαλουχιστάν, (Μπαλούχοι ζουν και στο Ιράν με αυτονομιστικές διαθέσεις και στο Πακιστάν), να ενισχύσει διασυνοριακά αντάρτικα και τζιχαντιστικά δίκτυα και να μετατρέψει ολόκληρη τη ζώνη Ιράν-Πακιστάν-Αφγανιστάν σε ενιαίο χώρο κατάρρευσης.
Με άλλα λόγια, η αποσταθεροποίηση του Ιράν δεν παραμένει εντός των συνόρων του Ιράν· απειλεί να συγχωνευθεί με τις ήδη υπάρχουσες συγκρούσεις στα ανατολικά του.
Το τρίτο μέτωπο είναι το Κουρδικό, ίσως το πιο αβέβαιο αλλά και το πιο δυνητικά εκρηκτικό. Υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι ιρανοκουρδικές ένοπλες οργανώσεις –που έχουν παρουσία στο βόρειο Ιράκ–, εξετάζουν το ενδεχόμενο να εκμεταλλευθούν τον πόλεμο για να ανοίξουν μέτωπο στο δυτικό Ιράν. Παράλληλα, έχουν καταγραφεί επαφές ανάμεσα σε Αμερικανούς και Κούρδους σχετικά με το αν μπορεί να υπάρξει οργανωμένη πίεση κατά της Τεχεράνης από το κουρδικό στοιχείο.
Παρ’ όλα αυτά, άλλο πράγμα η ύπαρξη επαφών και προθέσεων και άλλο μια ώριμη, γενικευμένη εξέγερση με βάθος, κοινωνική αναφορά και στρατιωτική υπόσταση. Η πιο ρεαλιστική εκτίμηση είναι ότι υπάρχει κινητικότητα και πολιτικοστρατιωκή προετοιμασία, αλλά όχι ακόμη το επίπεδο συνοχής και εξωτερικής στήριξης που θα επέτρεπε μια αποφασιστική δραστηριότητα μέσα στο Ιράν.
Με βάση και την πρόσφατη εμπειρία των Κούρδων από τις σχέσεις τους με την ΟυάσιΝγκτον, είναι πιθανό να επιδείξουν μεγάλη επιφυλακτικότητα εάν δεν διασφαλίσουν πιο καθαρές δεσμεύσεις στήριξης – δεσμεύσεις που μέχρι στιγμής δεν έχουν καταστεί δημόσια σαφείς
Αυτή η δυναμική καθιστά την παρούσα φάση τόσο επικίνδυνη. Η αποσταθεροποίηση μπορεί να πάρει τη μορφή πολλαπλών, αλληλοτροφοδοτούμενων κρίσεων: ιρανικά αντίποινα στον Κόλπο, επέκταση ένοπλων δικτύων προς το Πακιστάν και το Αφγανιστάν, περιορισμένη ή ευρύτερη κουρδική ανάφλεξη, και ταυτόχρονα περαιτέρω φθορά της αμερικανικής και ισραηλινής περιφερειακής παρουσίας.
Σε ένα τέτοιο σενάριο η περιοχή μπαίνει σε μια μακρά περίοδο διάχυτης αστάθειας όπου τα όρια ανάμεσα σε διακρατικό πόλεμο, εμφύλια διάχυση, πληρεξούσιες συγκρούσεις και εθνοπεριφερειακές εξεγέρσεις γίνονται όλο και πιο ρευστά και επικίνδυνα.
Αν υπάρχει λοιπόν σήμερα ένα αμερικανοϊσραηλινό σχέδιο, αυτό φαίνεται να είναι περισσότερο σχέδιο αποδυνάμωσης του Ιράν παρά συγκεκριμένο σχέδιο μιας σαφούς επιδίωξης. Τι θέλουν εν τέλει Αμερικανοί και Ισραηλινοί; Την πτώση του καθεστώτος; Δύσκολα τα σενάρια να την επιτύχουν. Και επικίνδυνα να αποσταθεροποιήσουν μια ευρύτερη περιοχή.
Στρατηγικές σαν και αυτές που ακολουθούν οι ΗΠΑ σπανίως μένουν περιορισμένες στο αρχικό θέατρο επιχειρήσεων. Όταν συνδυάζονται με προϋπάρχουσες ρωγμές –όπως η κρίση Πακιστάν-Αφγανιστάν και η κουρδική κινητικότητα στο Ιράν και στο Ιράκ– μπορούν να μετατρέψουν ολόκληρη την ευρύτερη Μέση Ανατολή και τη νότια Ασία σε μια ενιαία περιοχή επικίνδυνης αστάθειας.
