Κακοκαιρία, ισχυροί άνεμοι, προειδοποιήσεις 112, απαγορευτικά, πλημμυρικά φαινόμενα, διακοπές ρεύματος. Το ελληνικό λεξιλόγιο του χειμώνα έχει αλλάξει τα τελευταία χρόνια, μαζί με τις εποχές. Η κλιματική κρίση έχει κάνει την εποχή κατά τόπους ανύπαρκτη και αλλού επικίνδυνη.
Την ίδια στιγμή, το μήνυμα στο κινητό με οδηγίες προστασίας –κάτι που πλέον θεωρούμε αυτονόητο–, δείχνει πόσο έχει αλλάξει η σχέση μας με το καιρικό ρίσκο.
Και όμως, κάποτε ο χειμώνας δεν ήταν απρόβλεπτος. Ήταν συνεπής, βαρύς και μακρύς. Ειδικά στον Πόντο, όπου οι παλιοί έλεγαν ότι «κρατούσε έξι μήνες» και ότι «οι δρόμοι πιάνονταν από το χιόνι πριν καν φτάσει ο Νοέμβρης».
Στη Σάντα το πρώτο χιόνι έπεφτε από νωρίς και «κρατούσε μέχρι και τον Απρίλιο», ενώ στα ορεινά χωριά οι κάτοικοι ήξεραν πως ο χειμώνας δεν ήταν απλώς εποχή, αλλά… άσκηση επιβίωσης. «Το χιόν’ σο γόνατον!» σύμφωνα με τη φράση στην ποντιακή διάλεκτο.
Ζώντας με έξι μήνες χιόνι
Από τον Οκτώβριο κιόλας άρχιζαν οι προετοιμασίες. Έπρεπε να έχουν γίνει όλα προτού «σταρώσει ο καιρός»: ξύλα, ζωοτροφές, αλεύρι, λάδι, τουρσιά, γιαούρτια, όσπρια, καρποί. Η αυτάρκεια ήταν ζήτημα επιβίωσης.
Στην Ιμέρα, υπήρχε μια ιδιαιτερότητα στις στέγες των σπιτιών. Λόγω των πολύ μεγάλων χιονοπτώσεων, οι στέγες ήταν χωμάτινες, για ν’ αντέχουν το βάρος του χιονιού.
Αν χιόνιζε πολύ, ανέβαιναν στη σκεπή για να την καθαρίσουν με τη χιονίφτα, ειδικό ξύλινο φτυάρι. Μετά το πάγωμα, πέρναγαν από πάνω τον κυλιντέρ’, ώστε να μην περάσει υγρασία μέσα.
Ο χειμώνας όμως, δεν ήταν μόνο στέγαση. Ήταν και μετακίνηση. Κάποιες φορές δεν είχαν προλάβει να κατεβάσουν τα ζώα από τα παρχάρια – και αυτό μπορούσε να είναι ολόκληρη τραγωδία. Για το… περιβόητο ορεινό πέρασμα της Ζύγανας έλεγαν:
«Ας ση Ζύγαναν και ζήσον»
δηλ., μην πας από αλλού, για να επιβιώσεις.
Μαντεύοντας από τα σημάδια
Πριν από τα μετεωρολογικά μοντέλα και τις εφαρμογές, η πρόγνωση γινόταν κοιτώντας τη φύση.
Στο χωριό Αντρεάντων της Αμισού, αν τα πρόβατα δάγκωναν πέτρες στο δρόμο της επιστροφής, αυτό θεωρούταν σημάδι για βαρύ χειμώνα.
Στη Χόψα, οι βροντές του φθινοπώρου θεωρούνταν προμήνυμα χιονιά, ενώ στη Θεοδοσιούπολη έβλεπαν τις γάτες· αν ζύγωναν στη φωτιά με τα πισινά προς τα έξω, έλεγαν πως «ο χειμός έρται βαρύς».
Η παρατήρηση του καιρού συνδυαζόταν και με την παραγωγή. Το χιόνι, αν έπεφτε τον Γενάρη, θεωρούταν καλό για τα σπαρτά. Αν έπεφτε στον Οκτώβρη, ήταν σημάδι ότι η χρονιά θα ήταν πιο δύσκολη.
Ζεστασιά χωρίς ρεύμα
Στις πόλεις σήμερα, η θέρμανση είναι θέμα λογαριασμού. Στον Πόντο ήταν θέμα ευρηματικότητας. Κεντρική θέση στο σπίτι είχε η σάγκα: ένα χαμηλό τραπέζι με μαγκάλι από κάτω, καλυμμένο με στρώματα υφασμάτων.
Εκεί μαζευόταν η οικογένεια, έβαζε τα πόδια κάτω, σκέπαζε τον κορμό με πάπλωμα (γεργάν’) και ζεσταινόταν όσο άντεχε.
Μια ποντιακή παροιμία λέει:
«Τ’ άγρα τα μουχτερά τα χιόνα ημερώνουν»
δηλ., ακόμη και τα άγρια ζώα τα ημερεύει το χιόνι.
Η θέρμανση ήταν λιτή αλλά αποτελεσματική: μαλλί, μάλλινο, μάλλινα – από τα γιατάκια μέχρι τις κάλτσες. Στις πιο ήπιες ζώνες της Τραπεζούντας, η θάλασσα βοηθούσε με την υγρασία και το κρύο ήταν τσουχτερό, όχι ατελείωτο.
Έκλειναν οι δρόμοι, άνοιγαν τα σπίτια
Σε αυτούς τους ατελείωτους χειμώνες, η κοινωνικότητα δεν ήταν πολυτέλεια, αλλά αντίδοτο στον αποκλεισμό.
Τα παρακάθια (ή νυχτέρια) ήταν από τις πιο τυπικές χειμωνιάτικες συγκεντρώσεις: συγγενείς, γείτονες και φίλοι μαζεύονταν σε ένα σπίτι, έλεγαν νέα, ιστορίες, παραμύθια, έπαιζαν λύρα, πολλές φορές τραγουδούσαν ή και χόρευαν.
Η νοικοκυρά κερνούσε ξηρούς καρπούς, ξερά φρούτα, γλυκίσματα ή ρακί με μεζέ.
Η διατροφή του χειμώνα
Η διατροφή στον Πόντο στηριζόταν σε ό,τι μπορούσε να αντέξει το χειμώνα: δημητριακά, γαλακτοκομικά, λαχανικά και αποθηκευμένα τρόφιμα.
Τα δημητριακά –πλιγούρι, κορκότο, φούρνικα άλευρα, μακαρίνα – ήταν βάση για αμέτρητα φαγητά, ενώ τα λαβάσια και τα πισία κάλυπταν την ανάγκη για ψωμί και ενέργεια.
Κεντρική πηγή πρωτεΐνης δεν ήταν το κρέας, αλλά το γάλα και τα παράγωγά του. Από τις βροχερές πλαγιές και τα παρχάρια προέκυπτε άφθονο γάλα, που γινόταν τυρί, οξύγαλα, πασκιτάν, υλιστόν και ταν. Αυτά προστίθενταν στο τέλος της μαγειρικής, ώστε να μην «χαθούν» οι βιταμίνες και τα ζωντανά βακτήρια της γαλακτικής ζύμωσης – κάτι που συνέβαλε σε καλή υγεία και μακροζωία.
Το κρέας καταναλωνόταν σπάνια· οι ανάγκες συμπληρώνονταν από πουλερικά, μη παραγωγικά βοοειδή και φυσικά από τον Εύξεινο Πόντο που έδινε φρέσκα ή παστά ψάρια. Το βασικό λίπος των φαγητών ήταν το βούτυρο, ενώ το ελαιόλαδο έφτανε κυρίως ως εισαγωγή.
Τα τουρσιά (στύπα) και τα ξηρά προϊόντα εξασφάλιζαν βιταμίνες τον χειμώνα, ενώ πολλές χειμωνιάτικες συνταγές ήταν σούπες, ιδανικές για το κρύο: χαρακτηριστικότερο πιάτο όλων ο τανωμένος σορβάς.
