Στις 6 Ιανουαρίου 1449, ανήμερα των Θεοφανίων, στον Μυστρά της Πελοποννήσου και όχι στην καρδιά της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, την Αγία Σοφία, στέφθηκε αυτοκράτορας των Ρωμαίων ο Κωνσταντίνος ΙΑ’ Δραγάσης Παλαιολόγος.
Ήταν μια στέψη λιτή, σχεδόν σιωπηλή, αλλά βαριά για την Ιστορία. Χωρίς τη λαμπρότητα της Κωνσταντινούπολης, χωρίς το πλήθος και το τελετουργικό που επί αιώνες συνόδευε την ανακήρυξη ενός Βυζαντινού αυτοκράτορα, ξεκινούσε η βασιλεία του τελευταίου ηγεμόνα μιας αυτοκρατορίας χιλίων ετών.
Ο λόγος που δεν έγινε επίσημη στέψη στην Αγία Σοφία ήταν βαθύτατα πολιτικός και εκκλησιαστικός. Το ζήτημα της Ένωσης των Εκκλησιών δίχαζε την κοινωνία της Πόλης. Ο Κωνσταντίνος δεν απέρριπτε την Ένωση με τη Ρώμη, θεωρώντας τη ίσως αναγκαίο κακό για τη σωτηρία του κράτους. Μια στέψη στην Κωνσταντινούπολη θα μπορούσε να προκαλέσει εξέγερση των ανθενωτικών, σε μια πόλη ήδη εξαντλημένη και περικυκλωμένη από τον οθωμανικό κίνδυνο. Έτσι, η αυτοκρατορική πορφύρα φορέθηκε από τον νέο της ένοικο μακριά από την πρωτεύουσα, στον Μυστρά, κάτω από τον μαρμάρινο δικέφαλο αετό του Αγίου Δημητρίου.
Ο Κωνσταντίνος ΙΑ’ γεννήθηκε στις 8 Φεβρουαρίου 1404 στην Κωνσταντινούπολη. Ήταν το όγδοο από τα δέκα παιδιά του αυτοκράτορα Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγου και της Ελένης Δραγάση, κόρης Σέρβου ηγεμόνα. Τη μητέρα του την αγαπούσε βαθιά και, όταν ανέβηκε στον θρόνο, πρόσθεσε περήφανα το επώνυμό της δίπλα στο δικό του. Μεγάλωσε μέσα στην αίσθηση της παρακμής μιας άλλοτε πανίσχυρης αυτοκρατορίας, αλλά και με την εκπαίδευση ενός πρίγκιπα: Ιππασία, κυνήγι, πολεμικές τέχνες, διοίκηση.
Νέος ακόμη, γνώρισε την εξουσία ως αντιβασιλέας στην Κωνσταντινούπολη το 1423, όταν ο αδελφός του Ιωάννης Η’ ταξίδεψε στη Δύση για βοήθεια. Αργότερα, ως δεσπότης του Μυστρά, αναδείχθηκε σε έναν από τους ικανότερους διοικητές της εποχής του. Στην Πελοπόννησο έδειξε αποφασιστικότητα, στρατιωτική τόλμη και πολιτικό όραμα. Υπέταξε λατινικά κρατίδια, κατέλαβε την Πάτρα, την Αθήνα και τη Θήβα, επεκτείνοντας το δεσποτάτο του μέχρι τη Βοιωτία και τη Φωκίδα. Για λίγο, η Πελοπόννησος έμοιαζε να ξαναδίνει ελπίδα στον ελληνισμό.
Όμως η πραγματικότητα ήταν αμείλικτη. Το 1446 ο Μουράτ Β’ κατέβηκε με δεκάδες χιλιάδες στρατό, διέλυσε το Εξαμίλιο τείχος στον Ισθμό και ανάγκασε τον Κωνσταντίνο να δεχθεί την οθωμανική επικυριαρχία. Η αντίστροφη μέτρηση είχε ήδη αρχίσει.
Μετά τον θάνατο του Ιωάννη Η’ το 1448, ο Κωνσταντίνος ήταν ο φυσικός διάδοχος. Η μητέρα του Ελένη Δραγάση τον υποστήριξε ανοιχτά και έτσι, στις 6 Ιανουαρίου 1449, στέφθηκε αυτοκράτορας. Στις 12 Μαρτίου έφτασε στην Κωνσταντινούπολη με καταλανικό πλοίο. Η βασιλεία του θα διαρκούσε μόλις τέσσερα χρόνια, τέσσερις μήνες και είκοσι τέσσερις ημέρες.
Ο Κωνσταντίνος κυβέρνησε μια πόλη σχεδόν περικυκλωμένη, οικονομικά εξαντλημένη, με ελάχιστους συμμάχους. Προσπάθησε να ισορροπήσει ανάμεσα στους ανθενωτικούς και τους φιλενωτικούς, να εξασφαλίσει ανακωχές, να ενισχύσει την άμυνα. Αλλά απέναντί του υψωνόταν η μορφή του νεαρού και φιλόδοξου Μωάμεθ Β’.
Στις 29 Μαΐου 1453, κατά την Άλωση της Κωνσταντινούπολης, ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ έπεσε μαχόμενος. Οι πηγές διαφωνούν για τις τελευταίες του στιγμές, αλλά συμφωνούν στο ουσιώδες: δεν εγκατέλειψε τη θέση του. Πολέμησε στην Πύλη του Αγίου Ρωμανού, αρνήθηκε να διαφύγει και χάθηκε μέσα στη σύγκρουση, σαν απλός στρατιώτης. Το σώμα του δεν αναγνωρίστηκε με βεβαιότητα ποτέ.
Και κάπου εκεί αρχίζει ο θρύλος. Ο Κωνσταντίνος Παλαιολόγος δεν έμεινε μόνο στην ιστορία. Πέρασε στη συλλογική μνήμη ως ο «Μαρμαρωμένος Βασιλιάς».
Ο λαός πίστεψε πως δεν πέθανε, αλλά μαρμάρωσε την ώρα της πτώσης και θα ξυπνήσει όταν έρθει η ώρα να ξαναπάρει την Πόλη.
Άλλοι είπαν πως ενταφιάστηκε στην Αγία Σοφία, άλλοι στη Ζωοδόχο Πηγή, άλλοι πως το σώμα του δεν βρέθηκε ποτέ. Θρύλοι μίλησαν για σύζυγο και παιδιά που δεν υπήρξαν, για ξίφος με ιερή επιγραφή, για επιστροφή που θα σημάνει λύτρωση.
Η ιστορία λέει ότι πέθανε χήρος και άτεκνος. Ο μύθος όμως τον θέλει αθάνατο.
Ίσως γιατί με εκείνον έκλεισε ένας κόσμος ολόκληρος. Ίσως γιατί έπεσε μαζί με την αυτοκρατορία του. Και ίσως γιατί, από όλους τους αυτοκράτορες του Βυζαντίου, ήταν ο μόνος που έμεινε για πάντα όρθιος, ανάμεσα στην ιστορία και τον θρύλο.
