Καθώς οι αγρότες βρίσκονται ξανά στα μπλόκα, ζητώντας βιώσιμο εισόδημα, στήριξη της υπαίθρου και μια προοπτική που δεν θα τους αναγκάζει να εγκαταλείψουν τον τόπο τους, το όνομα του Αλέξανδρου Μπαλτατζή ακούγεται ολοένα συχνότερα. Όχι ως ιστορική αναφορά, αλλά ως υπενθύμιση ενός οράματος που παραμένει επίκαιρο.
Άλλωστε, από την εκδήλωση της ΣΕΚΕ και του Ιδρύματος «Αλέξανδρος Μπαλτατζής», από την Ξάνθη, επέλεξε ο πρώην πρωθυπουργός Κώστας Καραμανλής να στείλει σαφές μήνυμα στήριξης προς τον αγροτικό κόσμο.
Ρίζες στον Πόντο – μια διαδρομή προσφυγιάς
Ο Αλέκος, όπως τον φώναζαν όλοι, γεννήθηκε το 1904 στην Κουταΐδα, κοντά στο Σοχούμ του Καυκάσου.
Ο πατέρας του Θεόδωρος, με βαθιές οικογενειακές ρίζες στην Αργυρούπολη του Πόντου, γίνεται σημαντικός επιχειρηματίας στο Σοχούμ – ήταν ιδιοκτήτης και του ξενοδοχείου «Σαν Ρέμο».
Τον Ιούλιο του 1908 με την επικράτηση των Νεότουρκων η ελληνική κοινότητα της πόλης δέχεται μεγάλο κύμα Ελλήνων του Πόντου και προχωρεί στην αποπεράτωση του ελληνικού σχολείου, το οποίο θα λειτουργήσει το 1909 με 209 μαθητές.
Ο μικρός μεγάλωσε μέσα στη σκληρή πραγματικότητα της προσφυγιάς, ολοκληρώνοντας τις γυμνασιακές σπουδές. Για να συντρέξει τους νέους πρόσφυγες από τον Πόντο που απασχολούσε ο πατέρας του, τους προσφέρει χρήματα που αποσπά από τη μητέρα του.
Μετά την υπογραφή της Συνθήκης της Λοζάνης, η οικογένεια του άλλοτε μεγαλοεπιχειρηματία Θεόδωρου Μπαλτατζή ακολουθεί τη μοίρα των Ελλήνων. Της δίνονται χωράφια στο Νεοχώρι της περιοχής Σου Γιαλεσί της Ξάνθης, γνωστή για τα καπνά της.
Η προσφυγική ταυτότητα του Αλέξανδρου Μπαλτατζή δεν ήταν λεπτομέρεια. Διαμόρφωσε τον τρόπο με τον οποίο έβλεπε τον αγρότη, την κοινότητα και τη συλλογικότητα.
Διψασμένος για γνώση, εγγράφεται στη Νομική το 1925. Εκεί γνωρίζει τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου, τον πολιτικό που μιλούσε για αγροτικές μεταρρυθμίσεις, δίκαιη κατανομή πλούτου και προστασία της παραγωγής. Ήταν ιδέες που άναψαν μέσα του μια φλόγα που δεν έσβησε ποτέ.
Διορίζεται στην Εθνική Τράπεζα και αποσπάται στο πολιτικό γραφείο του υφυπουργού Γεωργίας Αναστάσιου Μπακάλπαση. Πολύ γρήγορα όμως εγκαταλείπει την ασφάλεια της Αθήνας και, στα 25 του, επιστρέφει στο χωριό του για να ιδρύσει τον πρώτο του συνεταιρισμό: την «Αναγέννηση».
Ακολουθούν και άλλοι, σε όλη την περιοχή: η «Αλήθεια», η «Αφιλοκέρδεια», η «Σωτηρία», η «Ομόνοια». Η συνεταιριστική ιδέα δεν ήταν για εκείνον θεωρία· ήταν εργαλείο επιβίωσης.
Η ΣΕΚΕ και η συνεταιριστική επανάσταση
Το 1930 γίνεται πρόεδρος της Ένωσης Γεωργικών Συνεταιρισμών Ξάνθης και… αναστατώνει την αγορά ιδρύοντας συνεταιριστική τράπεζα και πρακτορεία.
Σε μια εποχή όπου ο φτωχός αγρότης ήταν έρμαιο των μεσαζόντων, ο Αλέξανδρος Μπαλτατζής του έδινε ισχύ:
«Ο συνεταιρισμός είναι ο κουμπαράς του φτωχού που εξυπηρετεί τον φτωχό»,
έγραφε σε μια πινακίδα της εποχής.
Η απήχησή του ιδίως στις ποντιακές κοινότητες, τεράστια. «Ό,τι είναι ο Βενιζέλος για τους Κρητικούς, είναι ο Μπαλτατζής για τους Ποντίους», έλεγαν τότε.
Μετά τον πόλεμο ιδρύει την ΠΑΣΕΓΕΣ και γίνεται ο πρώτος πρόεδρός της. Βλέποντας τον καπνό να πωλείται σε εξευτελιστικές τιμές, παίρνει την πρωτοβουλία για τη δημιουργία της ΣΕΚΕ (Συνεταιριστική Ένωση Καπνοπαραγωγών Ελλάδος). Ήταν μια τομή για την εποχή: οργανωμένη παραγωγή, αξιοπρεπής τιμή, εξαγωγές.
Παράλληλα εισάγει έναν πρωτόγνωρο θεσμό: τις υποτροφίες της ΣΕΚΕ*. Πάνω από 400 παιδιά της αγροτιάς μπόρεσαν να σπουδάσουν χάρη σε αυτόν.
Ο πολιτικός που δεν έκανε πίσω
Η πολιτική του πορεία ξεκινά το 1932 και κορυφώνεται το 1964-1965.
Μετά τον πόλεμο ιδρύει δικό του Κόμμα, το «Κόμμα Αγροτών και Εργαζομένων», και εκλέγεται βουλευτής (1950, 1951, 1956 ,1958). Το 1960 πρωτοστατεί στην ίδρυση της Ένωσης Κέντρου, της οποίας εκλέγεται βουλευτής Ξάνθης (1961, 1963, 1964). Στην κυβέρνηση του Γεωργίου Παπανδρέου διετέλεσε υπουργός Γεωργίας (1963-1965).
Στη συνέχεια, η δικτατορία τον παρακολουθεί στενά· ο ίδιος δεν σιωπά. Μετά τη Μεταπολίτευση επιστρέφει και ανοίγει έναν νέο κύκλο δημιουργίας στη Θράκη: ΣΕΒΑΘ, ΣΕΚΑΠ, ΡΟΔΟΠΗ, ΝΕΣΤΟΣ, ΕΛΒΙΖ· συνεταιριστικές επιχειρήσεις που προστάτευαν τον παραγωγό και έφερναν ποιοτικά προϊόντα στον καταναλωτή.
Στο τέλος ιδρύει και τη Συνεταιριστική Ασφαλιστική που επιβιώνει μέχρι σήμερα.
Ο Αλέξανδρος Μπαλτατζής αφιέρωσε τη ζωή του στη συλλογική οργάνωση, στις δίκαιες τιμές, στη στήριξη της περιφέρειας και στη δυνατότητα του αγρότη να ζήσει από τον μόχθο του.
Αυτά ακριβώς διεκδικούν σήμερα οι αγρότες που έχουν βγει στο δρόμο.
Μέσα στον θόρυβο των κινητοποιήσεων, η παρακαταθήκη ενός Πόντιου πρόσφυγα που έγινε ο κορυφαίος συνεταιριστής της χώρας μοιάζει πιο επίκαιρη από ποτέ:
ότι η γη μπορεί να θρέψει τον τόπο, αρκεί να θρέφει και εκείνους που τη δουλεύουν.
≥
