Η Ζάβερα στη Ματσούκα του Πόντου που έγινε Dikkaya και οι κάτοικοί της βρήκαν καταφύγιο σε Κοζάνη και Δράμα

Στην Άνω Ματσούκα, το αρχαιότερο τμήμα της Ματσούκας, βρισκόταν το Χαψίκιοϊ με περισσότερους από 1.300 Έλληνες κατοίκους. Τούρκος δεν υπήρχε σ’ εκείνο το μουδουρλίκι.

Ένα από τέσσερα ελληνικά χωριά του Χαψίκιοϊ ήταν η Ζάβερα όπου ζούσαν 340 κάτοικοι. 

Η Ζάβερα είχε δυο οικισμούς, το Δάβαρ’ και το Ζευτήλ’. Το Δάβαρ’ είχε εκκλησία του Αγίου Ιωάννη του Προδρόμου και το Ζευτήλ’ της Κοίμησης της Θεοτόκου.

Ψηλά πάνω στο βράχο του Παλαιόκαστρου, του λόφου Λευκέν, όπου ήταν το βυζαντινό κάστρο της Παλαιοματσούκας, το λεγόμενο και κάστρον «τ’ Αγια Σωτήρας» ήταν το εξωκλήσι της Μεταμόρφωσης του Σωτήρα. Υπήρχαν ακόμη και άλλα εξωκλήσια στους γύρω λόφους.

Η κύρια ασχολία των κατοίκων ήταν η κτηνοτροφία και η γεωργία.

Η Ζάβερα είχε από το 1880 επτατάξιο Σχολαρχείο, όπου φοιτούσαν και οι μαθητές των άλλων τριών χωριών του Χαψίκιοϊ, δηλ. των Τσαχαράντων, Μελιανάντων και Φαργανάντων.

Ήταν η γενέτειρα του λαογράφου-λογοτέχνη Γεώργιου Ζερζελίδη, που έγραψε πάρα πολλές λαογραφικές-γλωσσολογικές μελέτες και τρία διηγήματα στο ιδίωμα της Ματσούκας.

Μετά την Ανταλλαγή των πληθυσμών όσοι κάτοικοι της Ζάβερας σώθηκαν, εγκαταστάθηκαν κυρίως σε χωριά της Κοζάνης και της Δράμας.

• Πηγή: Εγκυκλοπαίδεια του ποντιακού ελληνισμού, «Ιστορία-Λαογραφία-Πολιτισμός», τόμ. 3, σ. 325-328, εκδ. Μάλλιαρης-Παιδεία.