Το τραύμα του πολέμου, του ξεριζωμού και της προσφυγιάς αποτυπώνεται με δραματικό τρόπο στη συλλογική μνήμη των προσφύγων καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αλλά και του 20ού αιώνα. Παρά το γεγονός ότι πρωταρχικός σκοπός των προσφύγων διαχρονικά ήταν η αποκατάσταση και η ενσωμάτωσή τους στη νέα πατρίδα, δεν άργησαν να έρθουν αντιμέτωποι με μια άλλη πρόκληση, την εκ νέου διαμόρφωση της συλλογικής τους μνήμης.
Ιδιαιτέρως οι πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής συσπειρώθηκαν γύρω από συλλόγους, μέλημα των οποίων ήταν αφενός η παροχή πρακτικής βοήθειας και αφετέρου η ομαλή ενσωμάτωση, η οποία δεν θα σήμαινε την απεμπόληση των ιδιαίτερων πολιτισμικών χαρακτηριστικών των μελών τους.
Κύρια συστατικά του πολιτισμού των προσφύγων ήταν οι προφορικές παραδόσεις, τα υλικά κατάλοιπα του παρελθόντος, αλλά και η άυλη πολιτιστική τους κληρονομιά. Στη δεκαετία του 1930 ξεκινούν οι πρώτες προσπάθειες καταγραφής των προφορικών μαρτυριών, η συλλογή αντικειμένων με σκοπό τη δημιουργία μουσείων, αλλά και η προσπάθεια διάσωσης της μουσικής παράδοσης του προσφυγικού Ελληνισμού.
Σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της προσφυγικής μνήμης διαδραμάτισαν επίσης η λογοτεχνία, ο κινηματογράφος, ποικίλες μορφές εικαστικών τεχνών, ακόμα και η ίδρυση αθλητικών σωματείων.
Πανιώνιοι Αγώνες
Οι Πανιώνιοι Αγώνες ήταν μια ετήσια αθλητική διοργάνωση αγωνισμάτων στίβου κυρίως, που διεξαγόταν στη Σμύρνη κι έπειτα στην Αθήνα από τα τέλη του 19ου αιώνα ως τα μέσα του 20ού αιώνα με διοργανωτή το σύλλογο Γυμνάσιον αρχικά και τον Πανιώνιο Γυμναστικό Σύλλογο Σμύρνης μετά. Αποτέλεσαν την αναβίωση των Πανιώνιων Αγώνων της Αρχαιότητας.
Διεξήχθησαν 26 φορές από το 1896 και είχαν πανελλήνιο χαρακτήρα, ο οποίος περιλάμβανε τη συχνή εμφάνιση αθλητικών σωματείων της ελληνικής διασποράς.
Στις 27 Σεπτεμβρίου 1923, μόλις έναν χρόνο μετά την Καταστροφή, ο Πανιώνιος διοργάνωσε σε πανηγυρική ατμόσφαιρα τους Κ’ Πανιώνιους Αγώνες στο Καλλιμάρμαρο.
Οι αγώνες κράτησαν τρεις ημέρες και περιλάμβαναν όλα τα αγωνίσματα του ολυμπιακού προγράμματος, συνολικά 24, ακόμα και μαραθώνιο και πένταθλο. Επίσης, έγιναν εννιά αγωνίσματα εφήβων και αγώνες ελληνορωμαϊκής πάλης σε πέντε κατηγορίες βάρους.
Συμμετείχαν 250 αθλητές από 15 συλλόγους από Αθήνα, Πειραιά, Θεσσαλονίκη, Βόλο, Πάτρα, Σπάρτη, Αμαλιάδα και Κωνσταντινούπολη.
Δεδομένου πως από το 1920 δεν είχε διεξαχθεί πανελλήνιο πρωτάθλημα στίβου, απέκτησαν χαρακτήρα πανελλήνιων αγώνων. Από οργανωτικής πλευράς αποτέλεσαν έναν θρίαμβο του προσφυγικού σωματείου, από όλες τις απόψεις. Το στάδιο ήταν γεμάτο κόσμο και τους αγώνες παρακολούθησε σύσσωμη η πολιτική και πολιτειακή εξουσία.
Η έκθεση στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο
«Η μνήμη» είναι μία από τις τέσσερις ενότητες της περιοδικής έκθεσης με τίτλο «Από τη Μεγάλη… στη Σύγχρονη Ελλάδα», στο Εθνικό Ιστορικό Μουσείο.
Το pontosnews.gr συνεργάζεται με το Μουσείο και παρουσιάζει μαρτυρίες και εκθέματα που ρίχνουν φως στην περίοδο μετασχηματισμού του ελληνικού κράτους.
Για τους Πανιώνιους Αγώνες ο Σύλβιος έγραψε ένα λυρικό κείμενο στην εφημερίδα Αμάλθεια στις 25 Σεπτεμβρίου 1923:
«Από τα πλείστα σωματεία τα οποία η Ελληνική άνθησις της Ιωνίας επεδείκνυε με περηφάνεια στον Επιστημονικό, Καλλιτεχνικό, Αθλητικό, Φιλολογικό, Κοινωνιολογικό, Θρησκευτικό, Φιλανθρωπικό κόσμο, δυο μόνον ανέζησαν σαν τον θρυλλικό φοίνικα από την τέφρα τους: Ο Πανιώνιος Σύλλογος Σμύρνης και ο Απόλλων.
»Από όλην την κίνησιν της Ελληνικής ζωής της Ανατολής επέζησε της μεγάλης καταστροφής: ο αθλητισμός. Ό,τι ακριβώς χρειάζεται για τα πρώτα βήματα του Σισυφείου άθλου της Ελλάδος. Και το εν από τα δύο αυτά σωματεία, καταρτισμένο, ανασυσταμένο, περιμαζεμένο, νοικοκυρεμένο, έρχεται την Πέμπτην να μας δώση τα ρίγη των ωραίων αθλητικών συγκινήσεων τα οποία μας εχάριζεν στα ωραία περασμένα χρόνια μέσα στον Ιωνικόν στίβον του.
»Έρχεται να μας πη με την προκήρυξιν των αγώνων του, μέσα στο καλλιμάρμαρον Στάδιον των Αθηνών, ότι ο μέγας Παν δε απέθανεν ακόμη, ότι η ψυχή του Μικρασιατικού Ελληνισμού δοκιμάζει την κίνησιν των πτερών της και προπονείται για να πετάξη μια μέρα πάλι στην αγαπημένη φωλιά από την οποίαν την εγκρέμισαν η καταιγίς του πάθους των δικών και ο άνεμος του φθόνου των ξένων. Δεν έσβυσε το ιερόν πυρ του Ναού της Ασκήσεως των ωραίων σωμάτων, γιατί μια ψυχή ανήσυχη, μιαν άγρυπνη εστιάς, είχε κρυμμένη την άσβυστη φλόγα μέσα της σαν ακοίμητο κανδήλι μπροστά στην εικόνα του Δυνατού και του Ωραίου.
»Ο καλλός Δάλλας αγρυπνούσε πάντα για την ανασύστασιν του Πανιωνίου του. Κ’ έτρεξε και φώναξε και παρεκάλεσε, και μίλησε και εφοβέρισε, και διωργάνωσε κ’ έγραψε και θα πάη μεθαύριο να σκοτωθή, για να ξαναδή μια στιγμή από τις περασμένες δόξες του καλού σωματείου.
»Ελάτε όλοι εν σώματι στο Στάδιον μεθαύριον να καμαρώσετε μιαν όμορφη γωνιά από την πολύπτυχη Σμυρναϊκή δράσι, ελάτε να χειροκροτήσετε τα πρώτα βήματα των δρόμων που θα μας ξαναφέρουν μια μέρα πίσω προτάσσοντες το στήθος στην κτηνώδη βία του υπανθρώπου. Ελάτε να στέψετε τους νικητάς με κλαδί αγριελαίας, κάνοντάς τους να πιστέψουν πως είνε χλωρή και ανθισμένη δαφνούλα κομμένη από την όχθη του Μέλητος.
»Ο Πανιώνιος είνε η Σμύρνη που σας προσκαλεί στην πρώτη επίσημο τελετή της αναγεννήσεώς της.
»Ας πάμε να την ενισχύσωμε, να την χειροκροκτήσωμε, να της φωνάξωμε: Εμπρός, εμπρός και πάντα εμπρός. Ας πάμε όλοι».
