Ένα μικρό φλιτζανάκι με λάδι, μερικά κεριά και μια ασημένια εικόνα του Αγίου Μηνά. Αυτά αρκούσαν για να ξανασμίγουν, χρόνια μετά τον ξεριζωμό, οι γυναίκες από την Κιουτάχεια της Μικράς Ασίας. Πήγαιναν σε ένα σπίτι στη Φλώρινα, άναβαν το κερί τους και συνέχιζαν μια παράδοση που είχε ταξιδέψει μαζί τους από την πατρίδα.
Η εικόνα ήταν μικρή, σχεδόν ταπεινή. Αλλά η ιστορία που κουβαλούσε ήταν πολύ μεγαλύτερη.
Έφτανε πίσω στην Κιουτάχεια, σε μια γέφυρα που χώριζε συνοικίες, και που –σύμφωνα με όσα πίστευαν οι χριστιανοί κάτοικοι– ο Άγιος Μηνάς δεν άφηνε να την περάσουν εκείνοι που πήγαιναν για να πάρουν τους άνδρες στην εξορία.
Αυτή την ιστορία διασώζει μια προφορική μαρτυρία στη μεταπτυχιακή εργασία της Μαριάννας Γραφάκου, με τίτλο Η αστική αποκατάσταση των προσφύγων από την Κιουτάχεια: Πρόνοια, εκπαίδευση, συσσωμάτωση στο πλαίσιο του νεοελληνικού κράτους. Η περίπτωση της Φλώρινας, που εκπονήθηκε στο Πανεπιστήμιο Δυτικής Μακεδονίας το 2016.
Με αφορμή τη σημερινή γιορτή του Αγίου Μηνά, η αφήγηση μιας γυναίκας μάς μεταφέρει σε έναν κόσμο όπου η πίστη, ο φόβος, οι αναμνήσεις και η προσφυγιά συνυπάρχουν μέσα στην ιστορία μιας μικρής εικόνας.
Η γέφυρα της Κιουτάχειας που «φύλαγε» ο Άγιος Μηνάς
Η Μαρία Αβραμίδου, γεννηθείσα το 1930 στην Ελλάδα και πληροφορήτρια της ερευνήτριας, θυμάται όσα άκουγε για τη ζωή των χριστιανών στην Κιουτάχεια και περιγράφει έναν συνοικισμό που, σύμφωνα με την αφήγησή της, χωριζόταν από τον τουρκικό με μια γέφυρα.
Η γέφυρα αυτή είχε αποκτήσει ξεχωριστή θέση στη συλλογική μνήμη των Κιουταχειαλιτών – δεν ήταν απλώς ένα πέρασμα από τη μία πλευρά της πόλης στην άλλη.
«Πολλές φορές έκαναν έφοδο για να πιάσουν τους άντρες να τους στείλουν στην εξορία» αφηγείται η Μαρία Αβραμίδου, εξηγώντας ότι οι Κιουταχειαλίτες πίστευαν πως οι διώκτες τους δεν μπορούσαν να περάσουν τη γέφυρα και να εισβάλουν στον χριστιανικό συνοικισμό.
Και προσθέτει την εξήγηση που έδιναν οι ίδιοι οι κάτοικοι: «Δεν τους άφηνε ο Άγιος Μηνάς».
Η αφήγηση, που συνδέεται με την προσφυγική μνήμη, δείχνει τον τρόπο με τον οποίο μια κοινότητα συνδέει τον προστάτη άγιό της με τις στιγμές του μεγαλύτερου φόβου της.
Και εξηγεί γιατί, όταν οι άνθρωποι αυτοί αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την Κιουτάχεια, δεν εγκατέλειψαν και τη λατρεία του.
Ο Άγιος Μηνάς και ο ναός των Ελλήνων της Κιουτάχειας
Η σχέση του Αγίου Μηνά με την Κιουτάχεια έχει βαθιές ρίζες στην εκκλησιαστική παράδοση.
Η πόλη, γνωστή στην αρχαιότητα ως Κοτύαιο, θεωρείται από τη χριστιανική παράδοση τόπος του μαρτυρίου του αγίου. Σύμφωνα με τον συναξαριακό βίο του, ο Μηνάς υπηρετούσε στον ρωμαϊκό στρατό, αλλά αποσύρθηκε στα βουνά της περιοχής όταν άρχισαν οι διωγμοί των χριστιανών. Αργότερα επέστρεψε στην πόλη, ομολόγησε δημόσια την πίστη του και οδηγήθηκε στο μαρτύριο.
Αυτή η παράδοση εξηγεί γιατί ο Άγιος Μηνάς απέκτησε ιδιαίτερη θέση στη θρησκευτική ζωή των χριστιανών της Κιουτάχειας. Άλλωστε, όπως αναφέρει ο Ντίνος Κόγιας στην έκδοση Ενθύμιον Κιουτάχειας του Μουσείου Μπενάκη, ο ναός που χτίστηκε το 1834 ήταν αφιερωμένος στον Άγιο Χαράλαμπο, στους Ταξιάρχες Μιχαήλ και Γαβριήλ και στον Άγιο Μηνά.
Ήταν ο ναός της ελληνορθόδοξης κοινότητας, της οποίας τα μέλη ήταν τουρκόφωνα και κατοικούσαν κυρίως στη συνοικία Mahalle-i Rumiyân, στο βορειοδυτικό τμήμα της πόλης, αλλά και σε άλλες γειτονιές μαζί με μουσουλμάνους και Αρμένιους.
Αυτή την εκκλησία –γνωστή περισσότερο ως των Ταξιαρχών ή του Αγίου Χαραλάμπους–, θα άφηναν πίσω τους οι πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής. Όμως, δεν θα άφηναν πίσω και τον άγιό τους.
Η μικρή ασημένια εικόνα που έφτασε στη Φλώρινα
Οι Κιουταχειαλίτες, σύμφωνα με την την αφήγηση της Μαρίας Αβραμίδου, μετέφεραν μαζί τους στη Φλώρινα μια εικόνα του Αγίου Μηνά, την οποία εξακολούθησαν να τιμούν. Σε ποιον θα έμενε όμως το προσφυγικό κειμήλιο;
Η λύση δόθηκε με κλήρο. «Από την Κιουτάχεια έφεραν μια εικόνα του Άγιου Μηνά όλοι οι Κιουταχειαλίτες […], και έλεγαν ποιος θα πάρει αυτήν την εικόνα· και έριξαν κλήρο και η εικόνα αυτή έπεσε στα χέρια της θείας μου», αφηγείται.
Η θεία της ήταν η μητέρα του Αβραάμ Σακαλή. Στο σπίτι της θα συγκεντρώνονταν για χρόνια οι γυναίκες της κοινότητας, για να ανάψουν ένα κερί μπροστά στην εικόνα που τους συνέδεε με την πατρίδα.
Οι συνθήκες ήταν δύσκολες. Τα πρώτα χρόνια στη Φλώρινα, η φτώχεια συνόδευε την προσπάθεια των προσφύγων να φτιάξουν μια νέα ζωή. Κι όμως, πάντοτε βρισκόταν λίγο λάδι για το καντήλι. «Χρόνια πολλά, τότε ήταν μεγάλη φτώχεια, έπαιρνε σε ένα φλιτζανάκι λίγο λαδάκι και άναβε το καντήλι με την εικόνα αυτή του Αγίου Μηνά», θυμάται η Μαρία Αβραμίδου.
Και συνεχίζει: «Για χρόνια έβλεπα τις Κιουταχειαλίτισσες έρχονταν και άναβαν εδώ το κερί».
Η εικόνα, όπως αποκαλύπτεται στη συνέχεια της αφήγησης, δεν είχε τίποτα από το μέγεθος που είχε αποκτήσει στη φαντασία της.
Όταν, πολλά χρόνια αργότερα, ζήτησε από τον ξάδερφό της Αβραάμ να την δει ξανά, αντίκρισε κάτι πολύ μικρότερο από αυτό που περίμενε: «Μια μικρή ασημένια σαν χαλκογραφία με το πρόσωπο του Αγίου Μηνά».
Και ακολουθεί ίσως η πιο ανθρώπινη λεπτομέρεια ολόκληρης της μαρτυρίας. Ο Αβραάμ, έλεγε η Μαρία Αβραμίδου, ήταν κομμουνιστής και δεν πίστευε. Παρ’ όλα αυτά, «τον Άγιο Μηνά δεν τον άφηνε».
Η πληροφορήτρια δεν γνώριζε πού βρισκόταν η εικόνα όταν έδωσε τη μαρτυρία της στη Μαριάννα Γραφάκου. Μετά το θάνατο του ξαδέρφου της και της συζύγου του, τα ίχνη της είχαν χαθεί για την ίδια.
Η 11η Νοεμβρίου γίνεται ημέρα της κοινότητας
Το 1925, μόλις τρία χρόνια μετά την εγκατάσταση των προσφύγων στη Φλώρινα, ιδρύθηκε ο Σύλλογος των εν Φλωρίνη προσφύγων Κιουταχιωτών, με στόχο τη στήριξη των συμπατριωτών και την αντιμετώπιση των μεγάλων προβλημάτων της αποκατάστασης.
Ο αρχιμανδρίτης και πανεπιστημιακός Ειρηναίος Χατζηεφραιμίδης, σε ιστορικό κείμενό του για την εγκατάσταση των Κιουταχειωτών στη Φλώρινα, παραθέτει στοιχεία από το καταστατικό του συλλόγου, που τυπώθηκε το 1927.
Εκεί υπάρχει κάτι ιδιαιτέρως συμβολικό: ως επίσημη ημέρα εορτής του συλλόγου είχε οριστεί η 11η Νοεμβρίου, η γιορτή του Αγίου Μηνά. Την ημέρα αυτή τελούνταν αρχιερατική λειτουργία και ακολουθούσε δεξίωση στο οίκημα του συλλόγου.
Ακόμη και η σφραγίδα του έφερε στο κέντρο την εικόνα του Αγίου, ενώ η μορφή του τοποθετήθηκε και στη σημαία των Κιουταχειωτών της Φλώρινας.
Τα οτουρμάκια, τα φαναράκια και οι μνήμες που δεν έσβησαν
Η Μαρία Αβραμίδου θυμόταν ότι οι Κιουταχειαλίτες δεν έφεραν στην Ελλάδα μόνο τις εικόνες και τα θρησκευτικά τους έθιμα. Στη Φλώρινα συνεχίστηκαν και τα «οτουρμάκια», οι βραδινές συγκεντρώσεις σε σπίτια συγγενών και φίλων.
Άλλοτε οι πρόσφυγες συναντιούνταν στο ένα σπίτι, άλλοτε στο άλλο. Με μικρά φανάρια που έκαιγαν λάδι, περπατούσαν μέσα στη νύχτα σε μια πόλη που τότε δεν είχε το φωτισμό που γνωρίζουμε σήμερα.
Έπιναν καφέ, έλεγαν αστεία, γελούσαν, τραγουδούσαν. Τα αστεία και οι κουβέντες ήταν συχνά στα τουρκικά, τη γλώσσα που μιλούσαν στην πατρίδα τους.
Πολλά χρόνια αργότερα, το 2012, περίπου 130 απόγονοι των Ελλήνων της Κιουτάχειας επέστρεψαν στον παλιό ορθόδοξο ναό της πόλης. Στο προαύλιο της εγκαταλελειμμένης εκκλησίας, παρουσία του τότε μητροπολίτη Προύσης Ελπιδοφόρου, άναψαν κεριά και προσευχήθηκαν για τους προγόνους τους.
