Ειρήνη, Ρηνιώ ή Ρηνάκι, Βογιατζή ή Μπογιατζή. Όπως και να ‘ναι, πρόκειται για μια μεγάλη φωνή από αυτές που ανακάλυψε και κατέγραψε το 1930 η Μέλπω Μερλιέ. Στο δελτίο καταγραφής, που φυλάσσεται στο Μουσικό Λαογραφικό Αρχείο (mla.gr) διαβάζουμε:
Μπογιατ[ζ]ή Ειρήνη. Μ. Ασία. Περ. Σμύρνης. Φώκιες. (Ιωνία) 34 χρονών. Ε’ Δημοτικού. μένει στην Κρεμμυδαρού. ανταλλάξιμη 1924. Φωνογράφηση 1930. Τραγούδησε 11 τραγούδια, τα 2 σε τούρκικη γλώσ[σα]. Είχε πατέρα βιολιτζή και τραγουδιστή. Δευτεροπαντρεμένη.
Είχε γεννηθεί στην Παλαιά Φώκαια Ιωνίας το 1897, και έζησε δύο φορές την προσφυγιά. Η πρώτη ήταν το καλοκαίρι του 1914, κατά τις πρώτες ανθελληνικές διώξεις στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η φριχτή σφαγή της Φώκαιας δίκαια χαρακτηρίζεται προάγγελος της Γενοκτονίας των Ελλήνων της καθ’ ημάς Ανατολής.
Η δεύτερη ήταν μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή. Δύο χρόνια αργότερα –σύμφωνα με την καταγραφή της Μερλιέ–, το 1924, έφτασε στον Πειραιά μαζί με άλλους ανταλλάξιμους, και έστησε το τσαρδί της στην Κρεμμυδαρού της Δραπετσώνας.
Έξι χρόνια αργότερα, για καλή μας τύχη, την ανακάλυψε η σπουδαία μουσικολόγος που διέσωσε τη ζωντανή κληρονομιά των πρώτων προσφύγων, κι έτσι σήμερα μπορούμε να απολαύσουμε τόσο τη φωνή, όσο και τους στίχους της.
Γιατί η Ρηνιώ Βογιατζή δεν ήταν μόνο ερμηνεύτρια, ήταν και δημιουργός τραγουδιών.
Στη συγκεκριμένη περίπτωση «πάτησε» στη μουσική των παραδοσιακών πρωτοχρονιάτικων καλάντων και την έντυσε με λόγια που περιγράφουν το δράμα των Μικρασιατών: «Κι εκεί που ήρτε ο Χριστός, / ήρτε κεμαλικός στρατός, / μες στην Μικρά Ασία / και μας κάναν εξορία» λέει στη δεύτερη στροφή:
Αρχιμηνιά κι Αρχιχρονιά,
δεν έχομε παρηγοριά,
κι αρχή καλός μας χρόνος,
εξορίστηκεν ο κόσμος.
Κι εκεί που ήρτε ο Χριστός,
ήρτε κεμαλικός στρατός,
μες στην Μικρά Ασία
και μας κάναν εξορία.
Και πού να στήσομε φωλιά,
ωσάν τα έρημα πουλιά,
όλοι μάς κυνηγούνε
και δε θένε να μας δούνε.
Στην Πόλη, στην Αγιά Σοφιά,
θα στήσουμε καμπάνες,
να βγουν τα μισοφέγγαρα,
να στηριχτούν λαμπάδες.
Να βγουν οι Τούρκοι απ’ τα τζαμιά,
να φύγουν κι οι χοτζάδες,
να ’ρθουν τα Ελληνόπαιδα,
με τους Πατριαρχάδες.
Τότες θα ’χομε ελπίδα
πως θα πάμε στην πατρίδα.
Και του χρόνου, εις έτη πολλά.
Η Ρηνιώ όμως έγινε γνωστή στους κύκλους των «ειδικών» και για ένα ακόμα χάρισμά της: την ερμηνεία αμανέδων. Και πάλι χάρη στη Μέλπω Μερλιέ, αλλά και χάρη στο διαδίκτυο, έχουμε τη δυνατότητα να το διαπιστώσουμε ιδίοις ωσί:
Και τέλος, κάτι σαν πρωτοχρονιάτικος μποναμάς, ένα συγκλονιστικό μοιρολόι. «Με τη φωτογραφία σου» είναι ο τίτλος, και κλείνει με την οιμωγή «Αχ, Χάρε, Χάρε, τι μου έκανες, Χάρε!».
