Καλαντάρ’, ένα ελληνικό έθιμο που παραμένει ριζωμένο στην Τουρκία

Ο ξεριζωμός του ελληνισμού από τις εστίες στον Πόντο ήταν βίαιος, είτε με το μαχαίρι της Γενοκτονίας είτε με τη Συνθήκη της Λοζάνης που προέβλεπε την υποχρεωτική ανταλλαγή των πληθυσμών. Ωστόσο, ένα από τα ποντιακά έθιμα είναι βαθιά ριζωμένο, τόσο πολύ που συνεχίζεται μέχρι και σήμερα.

Παραμονή Πρωτοχρονιάς η 13η Ιανουαρίου με το Παλαιό Ημερολόγιο, και σε αρκετά χωριά του νομού Τραπεζούντας της σημερινής Τουρκίας αναβιώνει ακόμα το έθιμο του Καλαντάρ’ – Καλαντάρτ’ς είναι ο Ιανουάριος στην ποντιακή διάλεκτο.

Στο εθιμικό δρώμενο αργά το βράδυ άνδρες μεταμφιεσμένοι σε γυναίκες, ή με προβιές, τοπικές ενδυμασίες και απαραιτήτως μουτζουρωμένα πρόσωπα και κουδούνια, βγαίνουν στους δρόμους για να μεταφέρουν το μήνυμα της λήξης του παλιού χρόνου και της έλευσης του νέου.

Μικροί και μεγάλοι επισκέπτονται με λύρες και γαβάλια τα σπίτια πόρτα-πόρτα. Μοιράζουν ευχές και ζητούν να γεμίσει με φαγώσιμα η τσάντα που κρατούν, για το γλέντι που θα ακολουθήσει, προσέχοντας να μην τους αναγνωρίσουν οι σπιτονοικοκύρηδες. Το στοιχείο της… ανωνυμίας είναι που τους κάνει και πιο τολμηρούς, γι’ αυτό δεν σταματάνε τα πειράγματα.

Καλαντάρης, Κουλουντούρης,
απουκά’ θελ’κά μουσκάρεα
απάν’ αγουρί παιδία,
γιά δέκα παράδες δώσ’ γιά πέντε παράδες,
γιά κολοκυθί φελία.

Αυτά τα κάλαντα ακούγονταν κάποτε. Σήμερα επικρατεί η τουρκική γλώσσα, με αντίστοιχα κάλαντα που λένε τα παιδιά, ώστε ο νέος χρόνος να μπει με το καλό και να είναι τυχερός.

Μάλιστα, στη Λιβερά της Ματσούκας, όπου και η πιο γνωστή αναβίωση, κάθε χρόνο πραγματοποιείται το «Φεστιβάλ Καλαντάρ’».

Ο Τούρκος εκπαιδευτικός και συγγραφέας Gültekin Yücesan, ο οποίος έχει κάνει μεγάλη λαογραφική έρευνα για το έθιμο του Καλαντάρ’, επιβεβαιώνει ότι είναι ελληνική παράδοση, τονίζοντας ωστόσο ότι έχει ατονήσει το θεατρικό μέρος με τους διάφορους ξεχωριστούς ρόλους, και έχει παραμείνει το δισάκι.*

Ο αυτοσχέδιος θίασος στον οποίο αναφέρεται είναι σε ευθεία σύνδεση με τους Μωμόγερους· πριν από μερικά χρόνια στη Λιβερά στις 13 Ιανουαρίου βρέθηκαν με αρχηγό τον Κώστα Αλεξανδρίδη οι «Μωμόγεροι», το Ελληνικό Σωματείο Διάσωσης και Διάδοσης της Πολιτιστικής μας Κληρονομιάς.

---

* Στην ποντιακή παράδοση, το «το κρέμασμα του δισακιού» το κατέγραψε ο Γεώργιος Θ. Κανδηλάπτης (Κάνις), και αφορούσε παιδιά που πλησίαζαν το 18ο έτος της ηλικίας τους και δεν μπορούσαν να πούνε τα κάλαντα.

Χωρίζονταν σε ομάδες των 2-3 ατόμων, χωριστά τα αγόρια από τα κορίτσια, και επισκέπτονταν τα γειτονικά και συγγενικά σπίτια. Κλείδωναν την εξώπορτα και ανέβαιναν στη στέγη. Κατέβαζαν από το φεγγίτη ένα δισάκι –στο οποίο είτε κρεμούσαν είτε έβαζαν μέσα του ένα κυπροκούδουνο (χάλκινο κουδούνι για τα ζώα)– και το κουνούσαν.

Με το άκουσμα των ήχων, οι νοικοκύρηδες έτρεχαν να συλλάβουν τους επισκέπτες αλλά έβρισκαν την πόρτα κλειστή.

Επέστρεφαν στο εσωτερικό και ρωτούσαν ποιοι είναι, αλλά δεν λάμβαναν απάντηση. Τότε γέμιζαν το δισάκι με άχυρα, άχρηστα υποδήματα, σβουνιές, ακόμα και με μικρές πέτρες. Οι επισκέπτες ανέβαζαν το δισάκι και μόλις έβλεπαν το περιεχόμενο, το άδειαζαν μέσα στο σπίτι και κατέβαζαν ξανά το δισάκι. Το ίδιο γινόταν συνεχώς μέχρις ότου οι επισκέπτες βάλουν μέσα στο δισάκι ένα αντικείμενο που θα αναγνώριζαν οι ιδιοκτήτες της οικίας: μαντίλι, κλειδί, εικόνισμα κτλ. Τότε, η οικοδέσποινα γέμιζε το δισάκι με διάφορα καλούδια (καρύδια, απίδια, πορτοκάλια κ.ά.), και όταν ήταν συγγενείς, έβαζε και χρήματα.

Ενώ οι επισκέπτες ανέβαζαν το δισάκι, η οικοδέσποινα τους ευχόταν: «Να ζείτε, και του χρόνου, λελευίζω σας που τιμάτε τα παλαιά τα συνήθεια…».

---