Ο Χριστιανισμός διαδόθηκε στον Πόντο από τους Αποστόλους Ανδρέα και Πέτρο. Μέχρι τότε λατρεύονταν στην περιοχή διάφορες ελληνικές θεότητες και κυρίως ο Πέρσης θεός Μίθρας. Η λατρεία στον εξελληνισμένο Μίθρα από τους κατοίκους του Πόντου ήταν τόσο βαθειά που ο Απόστολος Ανδρέας αναγκάστηκε να επιστρέψει στον Πόντο και να μεταβεί ξανά από την Αμισό στην Τραπεζούντα για να επιμείνει στην διδασκαλία του και να μεταστρέψει όσους πίστεψαν στην πλάνη της αρχαίας θρησκείας, τους «των ειδώλων θεραπευτάς και των βωμών νεωκόρους», προς τον αληθινό Θεό.
«Επί θάλατταν εις Τραπεζούντα, πόλιν Ελληνίδα, οικουμένην εν τω Ευξείνω Πόντω, Σινωπέων αποικίαν εν τη Κόλχων χώρα…» (Ξενοφών, Κύρου Ανάβασις)
Η πόλη της Τραπεζούντας, η αποικία της Αμισού που στους ρωμαϊκούς χρόνους τον 1ο αι μ.Χ. εξελίχθηκε σε διοικητικό κέντρο, είχε την ευλογία να ποτιστεί με το αίμα ενός μεγάλου της τέκνου, του Αγίου Ευγενίου του μετέπειτα πολιούχου και προστάτη της.
Για το μαρτύριο του Αγίου Ευγενίου μαθαίνουμε από τον Τραπεζούντιο Πατριάρχη Κωνσταντινουπόλεως Ιωάννη Η΄ Ξιφιλίνο (1005-1075) ενώ για τα πολυάριθμα θαύματά του από τον μητροπολίτη Τραπεζούντος Ιωάννη-Ιωσήφ Λαζαρόπουλο (1310-1369). Ο Άγιος Ευγένιος έζησε την εποχή των Ρωμαίων αυτοκρατόρων Διοκλητιανού και Μαξιμιλιανού, οι οποίοι είχαν εξαπολύσει λυσσαλέο διωγμό κατά των χριστιανών. Εκείνον τον καιρό οι εθνικοί (οι ειδωλολάτρες) της Τραπεζούντας είχαν ως έθος να προσφέρουν θυσία στο είδωλο του Μίθρα που βρισκόταν τοποθετημένο στο όρος Μίθριον, το γνωστό σήμερα Πος Τεπέ, που υψώνεται επιβλητικά πάνω από την πόλη.
Ο Ευγένιος από την Τραπεζούντα μαζί με τρεις συντρόφους του χριστιανούς, τον Ακύλα από την Γοδαίνη της Χαλδίας, τον Κανίδιο ή Κάνδιδο από την Τσολόσαινα της Χαλδίας και τον Ουελεριανό ή Βαλεριανό από την Εδίσκη της Χαλδίας, –ίσως εμπνεόμενοι από τον 113ο ψαλμό του προφητάνακτα Δαυίδ ο οποίος λέει: «τα είδωλα των εθνών, αργύριον και χρυσίον, έργα χειρών ανθρώπων· στόμα έχουσι, και ου λαλήσουσιν, οφθαλμούς έχουσι, και ουκ όψονται, ώτα έχουσι, και ουκ ακούσονται, ρίνας έχουσι, και ουκ οσφρανθήσονται, χείρας έχουσι, και ου ψηλαφήσουσι, πόδας έχουσι και ου περιπατήσουσιν, ου φωνήσουσιν εν τω λάρυγγι αυτών. ‘Ομοιοι αυτοίς γένοιντο οι ποιούντες αυτά και πάντες οι πεποιθότες επ’ αυτοίς»–, έσπασαν κάνοντας θρύψαλα το άγαλμα του Μίθρα για να μην γίνουν οι συμπολίτες τους όπως λέει και ο ψαλμός ίδιοι με τα είδωλα που προσκυνούν!
Αμέσως μετά κατέφυγαν στα βουνά για να ξεφύγουν αλλά οι σύντροφοι του Αγίου συνελήφθησαν και οδηγήθηκαν μπροστά στον δούκα Λυσία. Ο Λυσίας τους πρότεινε να θυσιάσουν στα είδωλα, πράξη υπακοής στη θρησκεία των εθνικών αλλά και στην εξουσία της Ρώμης κατ’ επέκτασιν, οι τρεις νέοι αρνήθηκαν και τότε τους κατέσχισαν τη σάρκα χτυπώντας τους με μαστίγια από βούνευρα και τους έριξαν στη φυλακή.
Μετά από λίγες ημέρες η ρωμαϊκή φρουρά κατόρθωσε να εντοπίσει και να συλλάβει και τον Ευγένιο μέσα σε ένα σπήλαιο το λεγόμενο «σπήλαιο των Ακανθών» που βρισκόταν πολύ κοντά στην οικία του Αγίου.
Κατά άλλες πηγές ο ίδιος ο Άγιος παραδόθηκε στις Αρχές όταν είδε σε ενύπνιο τον Ιησού Χριστό να τον εμψυχώνει και να του λέει πως έφτασε η ώρα του μαρτυρίου του.
Οδηγήθηκε στον δούκα Λυσία ο οποίος τον μετέφερε στον ναό των ειδώλων διατάζοντάς τον να θυσιάσει σε αυτά. Ο Άγιος Ευγένιος ομολόγησε τον Χριστό και τότε λέγεται πως τα αγάλματα των ψεύτικων Θεών κατακρημνίστηκαν και καταστράφηκαν με δυνατό κρότο εξαιτίας της θερμής προσευχής του Αγίου, γεγονός που εξόργισε τον Λυσία ο οποίος διέταξε να ριχτεί ο Ευγένιος μαζί με τους άλλους τρεις μάρτυρες σε πυρωμένη κάμινο. Ω του θαύματος οι Άγιοι βγήκαν αλώβητοι από το καμίνι προς δόξαν της αληθινής πίστεως. Βλέποντας οι δήμιοί τους ότι ούτε η φωτιά δεν τους πείραζε, τους αποκεφάλισαν την 21 Ιανουαρίου του 292 μ.Χ.
Το σώμα του Αγίου Ευγενίου το παρέλαβαν ευσεβείς άνδρες και το ενταφίασαν στο τόπο που μετέπειτα οι Τραπεζούντιοι έχτισαν περικαλλή ναό και μοναστήρι. Δεν μας είναι γνωστό πότε ακριβώς χτίστηκε ο Ιερός Ναός του Τραπεζούντιου Αγίου, αλλά ξέρουμε με βεβαιότητα πως υπήρχε οικοδόμημα πριν από τις αρχές του 11ου αι. όταν ο αυτοκράτορας Βασίλειος Β’ ο Βουλγαροκτόνος της δυναστείας των Μακεδόνων ανέλαβε την αποπεράτωση της διακόσμησής του. Στο ναό αυτό, σύμφωνα με το βυζαντινό τυπικό, στέφονταν οι βασιλείς του Πόντου. Επί αυτοκρατορίας των Κομνηνών ο Άγιος Ευγένιος κόσμησε τα βυζαντινά νομίσματα απεικονιζόμενος πότε ολόσωμος φέροντας στρατιωτική εξάρτυση και πότε έφιππος κρατώντας τον σταυρό στο χέρι του. Τον 14ο αι οι Μεγάλοι Κομνηνοί Αλέξιος ο Α’ και Αλέξιος ο Γ’ θέλοντας να συνδέσουν την περίοδο της βασιλείας τους και τους εαυτούς τους με την προστασία του Αγίου, διακοσμούν με τις μαρτυρίες τους (αγιογραφίες) τον εσωτερικό τοιχογραφικό διάκοσμο.
Όταν η Τραπεζούντα έπεσε στα χέρια των ανόσιων Οθωμανών την αποφράδα ημέρα της 15ης Αυγούστου του 1461, ο σουλτάνος Μεχμέτ- Μωάμεθ Β’ ο πορθητής διάλεξε αυτόν το ναό για να κάνει το πρώτο του ναμάζι (προσευχή μωαμεθανών) την πρώτη Παρασκευή μετά την κατάληψή της. Γι’ αυτόν τον λόγο οι Τούρκοι κατακτητές μετονόμασαν τον ιερό αυτόν τόπο όπου θάφτηκε ο Άγιος προστάτης της Τραπεζούντας και ολόκληρου του Πόντου και χτίστηκε ο περικαλλής ναός του σε Yeni Cuma Camii δηλαδή τέμενος της νέας Παρασκευής.
Μετά το μαρτύριο του Αγίου Ευγενίου και των τριών Αγίων μαρτύρων από την Χαλδία, του Ουαλεριανού, του Κανίδιου και του Ακύλα, ο χριστιανισμός διαδόθηκε με «ταχύτητα φωτός» στον Πόντο από άκρου εις άκρον φωτίζοντας τους κατοίκους του με το πνεύμα και τα νάματά του.
Επί βασιλείας του Αλεξίου Α’ του Κομνηνού (1204-1222) ο Άγιος Ευγένιος καθιερώθηκε και επίσημα ως προστάτης και πολιούχος της Τραπεζούντας. Καθ’ όλη την διάρκεια της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας η τιμή προς τον Άγιο αντικαθρεφτίζονταν σε διάφορους τομείς της κοινωνικής, πνευματικής και πολιτικής ζωής της. Αλλά και πολύ πριν από την εποχή αυτήν, ο βυζαντινός ιστορικός Προκόπιος στο πόνημά του Περί κτισμάτων του 6ου αι. μας αναφέρει πως ο αυτοκράτορας Ιουστινιανός είχε ονομάσει το υδραγωγείο που κατασκεύασε στην Τραπεζούντα «υδραγωγείο του μάρτυρος Ευγενίου».
Ο Άγιος Ευγένιος έσωσε πολλές φορές την πόλη του από αλλόδοξους επίδοξους κατακτητές. Ανάμεσα στις σωτήριες παρεμβάσεις του για την προστασία της πόλης του συγκαταλέγεται η απόκρουση και η αιχμαλωσία του Σελτζούκου εμίρη Μαλίκ του επίδοξου πορθητή και πολιορκητή της Τραπεζούντας, όταν ο μητροπολίτης και ο αυτοκράτορας της Τραπεζούντας περιέφεραν τα λείψανα του Αγίου γύρω από τα τείχη της πόλης ζητώντας την υψηλή προστασία του. Άλλη παράδοση που διασώθηκε λέει πως ο Άγιος βοήθησε τον Αλέξιο τον Β΄ τον Κομνηνό να σκοτώσει έναν απειλητικό «δράκο» (μάλλον φίδι) στους λόφους της πόλης, γι’ αυτό και ο Αλέξιος εκτός από τον εορτασμό του Αγίου στις 21 Ιανουαρίου ημέρα του μαρτυρίου του, θέσπισε και την πανήγυρι της 24 Ιουνίου ημέρα των γενεθλίων του Αγίου που συμπίπτει με το γενέθλιο του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου.
Τη δράση του Αγίου Ευγενίου και την προστασία του για την πόλη που γεννήθηκε και μαρτύρησε θα μπορούσαμε να την αντιστοιχήσουμε με την σχέση του Αγίου Δημητρίου και της Θεσσαλονίκης!
Τον Άγιο Ευγένιο φέραμε εμείς οι Πόντιοι μαζί μας από τον Πόντο στην Ελλάδα, κουβαλώντας τον μαζί με όλα εκείνα τα «άυλα» που καθορίζουν την ταυτότητά μας. Το Ιστορικό Σωματείο της Μέριμνας Ποντίων Κυριών που ιδρύθηκε πριν από 120 ακριβώς χρόνια στην Τραπεζούντα και συνεχίζει την προσφορά του από το 1923 στη Θεσσαλονίκη, καθιέρωσε ως προστάτη του τον μεγάλο αυτό Άγιο των Ποντίων.
Στα χωριά Χορτοκόπι Καβάλας (πρόσφυγες από το Χορτοκόπ του Πόντου), Αρκαδικό Δράμας και Ρωμανία στην Ροδόπη ανιστορήθηκαν ναοί αφιερωμένοι στον Άγιο των Ποντίων. Η Μητρόπολη Καλαμαριάς ονόμασε παρεκκλήσι της στο όνομά του.
Ευχόμαστε λοιπόν ο Άγιος Ευγένιος «των μαρτύρων το κλέος, του Πόντου το καύχημα, και ο θησαυρός της Τραπεζούντας» όπως λέει το τροπάριό του, να σκέπει και να επιδαψιλεύει τη χάρη του σε όλους τους Ποντίους και σε όλους τους φιλοποντίους!
Αλεξία Ιωαννίδου
