Στη νότια πλευρά της Τραπεζούντας, εκεί όπου το έδαφος βυθίζεται σε μια απόκρημνη χαράδρα στις όχθες του ξεροπόταμου Ταμπαχανέ, δεσπόζει ένας ναός που για αιώνες υπήρξε το πνευματικό καταφύγιο της περιοχής: ο Άγιος Γεώργιος Κορτιάς (ή Κυρτσάς / Κουρτζάς/ Κουρτζιάς) 1.
Κτισμένος στη ρίζα του λόφου της Ακροπόλεως, ακριβώς κάτω από τα επιβλητικά βυζαντινά τείχη, ο ναός αυτός αποτελούσε σύμβολο επιβίωσης, αφού λειτουργούσε μέσα σε μια αμιγώς μουσουλμανική συνοικία, μακριά από τα υπόλοιπα χριστιανικά κέντρα της πόλης 2.
Το περίεργο όνομα του ναού
Η επικρατέστερη εκδοχή για την ονομασία του ναού συνδέει το «Κορτιάς» με την «Κόρτη», την αυλή της ακρόπολης που ορθώνεται προστατευτικά από πάνω του 1. Ωστόσο, ο μελετητής Γρηγόριος Σαββινόπουλος διασώζει μια άλλη, εξίσου γοητευτική εκδοχή:
«Το όνομα Κουρτζάς ή Κουρτσάς, κατά την επικρατεστέραν γνώμην, οφείλεται εις το ότι ο ναός ανηγέρθη ή ανεκαινίσθη υπό Γεωργιανών (Gurcu), οι οποίοι κατά τους χρόνους των Μεγάλων Κομνηνών είχον στενάς σχέσεις μετά της Αυτοκρατορίας» 2.
Αν και ο ναός ξαναχτίστηκε εκ βάθρων τον 19ο αιώνα, διατήρησε τον βυζαντινό του χαρακτήρα. Ήταν ένας ναός σταυροειδής με τρούλο, φτιαγμένος από τη χαρακτηριστική μελανόφαιη (σκουρόχρωμη) πέτρα της Τραπεζούντας. Όπως σημειώνει ο Σαββινόπουλος:
«Οι τοίχοι του, κτισμένοι διά της εγχωρίου μελανόφαιου πέτρας, μαρτυρούν την βυζαντινήν του καταγωγήν. Εσωτερικώς, ο ναός ήτο κεκοσμημένος διά τοιχογραφιών, αι οποίαι δυστυχώς κατά τους τελευταίους χρόνους είχον υποστή φθοράς, πλην όμως διεκρίνετο η τέχνη και η ευλάβεια των κτητόρων.» 2
Διοικητικά, ο ναός λειτουργούσε ως ναΐδριο της ενορίας του Σωτήρος Χριστού, μίας από τις πιο κεντρικές, πολυπληθείς και ιστορικές ενορίες της Τραπεζούντας.
«Ο Άγιος Γεώργιος εθεωρείτο ο προστάτης των πέριξ κατοίκων, οι οποίοι με υπερηφάνειαν έλεγον ότι ο ναός των ήτο “το κάστρον της πίστεως”, ευρισκόμενος πλησίον των αρχαίων τειχών» 2.
Το αγίασμα με τα χρυσόψαρα
Το στοιχείο που έκανε τον Άγιο Γεώργιο Κουρτζά ξακουστό σε όλη την Τραπεζούντα ήταν το αγίασμά του. Βρισκόταν κρυμμένο κάτω από τις σκάλες του αυλόγυρου, λαξευμένο στην πέτρα σαν πηγάδι 3. Στο κρυστάλλινο νερό του κολυμπούσαν χρυσόψαρα, ενώ η στάθμη του παρέμενε ανεξήγητα σταθερή όλο το χρόνο. Μια επιγραφή πάνω από το αγίασμα έγραφε: «Μάννα Σιλωάμ και στοά Σολομώντος» 1.
Μεγάλη γιορτή η 23η Απριλίου
Κάθε χρόνο, στις 23 Απριλίου, η Τραπεζούντα «ζωντάνευε» προς τη μεριά του Ταμπαχανέ. Ο Σαββινόπουλος περιγράφει τη συγκίνηση της πανήγυρης:
«Κατά την ημέραν της εορτής του (23 Απριλίου), η Τραπεζούντα σύμπασα ανηρχέτο εις τον Κουρτζάν. Οι ιερείς με τα λαμπρά αυτών άμφια και ο λαός ψάλλων το “Ως των αιχμαλώτων ελευθερωτής”, εδημιούργουν ατμόσφαιραν κατανυκτικήν, ενώ η θέα προς τον Εύξεινον Πόντον ήτο μαγευτική» 2.
Το πιο εντυπωσιακό, όμως, ήταν η παρουσία των Μουσουλμάνων της περιοχής.
Για εκείνους, ο Άγιος δεν ήταν ένας «ξένος» θεός, αλλά ο «Κουρτζά-παμπάς» (ο Πατέρας Κουρτζάς). Η αναγνώριση της δύναμής του ήταν καθολική 4.
Οι Τούρκοι κάτοικοι πίστευαν ακράδαντα ότι ο Έφιππος Άγιος προστάτευε τη γειτονιά τους από φωτιές και αρρώστιες.
Συχνά έβλεπε κανείς μουσουλμάνες γυναίκες να φέρνουν λάδι για τα καντήλια ή να δένουν τάματα στον αυλόγυρο, ζητώντας θεραπεία από το αγίασμα για παθήσεις των ματιών ή του δέρματος 3. Αυτή η κοινή πίστη μετέτρεπε το μικρό ναΐδριο της ενορίας του Χριστού σε έναν τόπο όπου οι θρησκευτικές διαφορές υποχωρούσαν μπροστά στον σεβασμό για το θείο και το θαυματουργό 4.
Όμως με τα γεγονότα όλα άλλαξαν. Μετά την Ανταλλαγή των πληθυσμών το 1923, ο ναός περιήλθε σε κατάσταση εγκατάλειψης, καθώς η απομόνωσή του μέσα στη μουσουλμανική συνοικία τον κατέστησε ευάλωτο 5. Η οριστική εξαφάνιση των ιχνών του ολοκληρώθηκε κατά τις σύγχρονες πολεοδομικές παρεμβάσεις στη χαράδρα του Ταμπαχανέ. Εκεί που κάποτε ηχούσαν οι ψαλμωδίες της πανήγυρης και ανάβλυζε το «Μάννα του Σιλωάμ», σήμερα εκτείνονται οι σύγχρονες αναπλάσεις της πόλης.
