Η Στωική φιλοσοφία ιδρύθηκε από τον Ζήνωνα τον Κιτιέα τον 4ο αι π.Χ. και επηρέασε βαθύτατα τον ελληνιστικό και τον ρωμαϊκό κόσμο. Ο Ζήνων χώρισε τη φιλοσοφία του σε τρία μέρη: τη λογική, τη φυσική και την ηθική. Οι Στωικοί επέμεναν στην αλληλεξάρτηση των τριών αυτών μερών, παρόλο που η ηθική συγκέντρωσε το μεγαλύτερο ενδιαφέρον.
Το μεγάλο ζητούμενο γι’ αυτούς ήταν η απόκτηση της ευδαιμονίας.
Βασικό στοιχείο της φιλοσοφίας των Στωικών ήταν η εναρμόνιση του ανθρώπου με τη φύση, η οποία δεν περιορίζεται μόνο στη στενή θεώρηση του φυσικού κόσμου, αλλά έχει μια ευρύτερη σημασία περιλαμβάνοντας κάθε ζωντανό οργανισμό, το ανθρώπινο στοιχείο και τον θεϊκό παράγοντα. Η φύση και ο ορθός λόγος είναι έννοιες ταυτόσημες. Ο ορθός λόγος διέπει την ανθρώπινη φύση, και μέσω αυτού αποκτάται η αρετή. Η έννοια του αγαθού, η οποία είναι και το «ποθητόν» για τον θιασώτη της Στωικής φιλοσοφίας, οδηγεί στην ενάρετη ζωή και στην ευδαιμονία.
Η ευδαιμονία επομένως στηρίζεται πάνω στον θεμέλιο λίθο της αρετής, η οποία είναι και το ζητούμενο στη ζωή. Η απόκτηση υλικών αγαθών αλλά ακόμη και να έχει κανείς υγεία, να είναι προικισμένος με ομορφιά και με διάφορα ταλέντα, δεν θεωρούνται από τους Στωικούς αγαθά ούτε όμως και κακά· θεωρούνται αδιάφορα. Αγαθά είναι οι αρετές που έχει κάποιος άνθρωπος, όπως η ανδρεία, η φρόνηση, η δικαιοσύνη κ.ά., ενώ κακά είναι ακριβώς τα αντίθετά τους, δηλαδή η δειλία, η αφροσύνη, η αδικία κ.ο.κ.
Ανάμεσα στα αγαθά και τα κακά υπάρχουν τα αδιάφορα, τα οποία δεν επηρεάζουν στην απόκτηση της ευδαιμονίας.
Ο πολίτης εκείνος που ήταν μύστης της φιλοσοφίας των Στωικών γνώριζε τον εαυτό του1 και βάδιζε σε έναν δρόμο απόλυτης εναρμόνισης με το περιβάλλον και το σύμπαν, το οποίο διαρκώς του αποκαλυπτόταν. Ο ενάρετος άνθρωπος δεν πρόκειται ποτέ να έχει τάσεις που βλάπτουν και δεν συμβαδίζουν με ό,τι θεωρείται αγαθό για τον κόσμο. Κατά τους Στωικούς μόνον η αρετή θεωρείται ως αγαθόν, και όλες οι αρετές υπάγονται στο λόγο.
Τα πάθη και η αντιμετώπισή τους
Αν η ενάρετη ζωή οδηγεί στην κατάκτηση της ευδαιμονίας, τα πάθη εκτροχιάζουν τη «φυσική» πορεία του ανθρώπου προς το «αγαθόν» και οδηγούν στην απώλεια της ευδαιμονίας, δηλαδή στη δυστυχία. Τα πάθη για την αρχαία ελληνική ηθική δεν ήταν μόνο ισχυρά συναισθήματα, αλλά ψυχικές καταστάσεις όπως η δυσαρέσκεια, ο θυμός, ο πόνος, η ντροπή κ.ά.
Οι Στωικοί διαφοροποιούνται με την έως τότε φιλοσοφική παράδοση που υποστήριζε πως τα πάθη ξεκινούν από κάποιο άλογο τμήμα της ψυχής. Υποστηρίζουν πως τα πάθη είναι οι μη έλλογες κινήσεις της λογικής ανθρώπινης ψυχής.
Ο Ζήνωνας2 ορίζει το πάθος ως μια πλεονεκτική ορμή, ενώ ο Γαληνός αναφέρει την ορμή ως θεμελιώδες χαρακτηριστικό των παθών, προσθέτοντας πως πάθος είναι και ό,τι υπερβαίνει τα μέτρα και προκαλεί ταραχή. Η ταραγμένη αυτή κίνηση της ψυχής δηλώνεται με τον όρο «πτοία», μεταφορά από το ζωικό βασίλειο και ειδικότερα τον κόσμο των πουλιών:
Πτοία είναι το ταραγμένο σήκωμα των πουλιών, το απότομο πέταγμά τους – αντίδραση μετά από κάτι που τους τρόμαξε.
Οι λανθασμένες κρίσεις, οι ψευδείς εντυπώσεις εμφυτεύουν μέσα στην ψυχή του ανθρώπου τα πάθη, και τον οδηγούν μακριά από την ευδαιμονία. Για την εξάλειψη των παθών από την ψυχή του ανθρώπου δεν υπάρχουν ημίμετρα. Πρέπει να «ξεριζωθούν» τελείως, ώστε η ψυχή του ανθρώπου να εναρμονιστεί με το λόγο και έτσι να μπορέσει να ζήσει σύμφωνα με τη φύση.
Οι πράξεις οι οποίες είναι ηθικές και συμπλέουν με την έλλογη ανθρώπινη λογική ονομάζονται καθήκοντα. Για παράδειγμα, το να τιμά ένας άνθρωπος τους γονείς ή την πατρίδα του είναι ηθικά παραδεκτό και «καθήκον» του. Τα καθήκοντα είναι τα ηθικά πρακτέα, δηλαδή οι ηθικά αποδεκτές ανθρώπινες πράξεις.
Αυτές μπορεί να έρχονται σε αντίθεση με το «συμφέρον» του αν δώσουμε στη λέξη συμφέρον μια επιδερμική σημασία, αλλά είναι οι ηθικά σωστές πράξεις που συμφωνούν με την αρετή και οδηγούν στην ευδαιμονία.
Τα καθήκοντα αναφέρονται τόσο στους απλούς ανθρώπους όσο και στους σοφούς. Υπάρχει όμως μια ειδική κατηγορία καθηκόντων, τα λεγόμενα «κατορθώματα», που αναφέρονται αποκλειστικά και μόνο σε πράξεις των σοφών. Η διαφορά μεταξύ καθηκόντων και κατορθωμάτων έγκειται στα κίνητρα του σοφού. Ο τελευταίος συνειδητοποιεί πως η προσπάθεια απόκτησης ενός αγαθού είναι περισσότερο σημαντική από τον ίδιο το σκοπό, δηλαδή την απόκτησή του,3 επειδή η αρετή δεν προσδιορίζεται από το αποτέλεσμα αλλά από το ήθος, τη συμπεριφορά που υπόκειται στον ορθό λόγο που διέπει το σύμπαν.
Η επίτευξη του στόχου της βίωσης μιας ενάρετης ζωής
Η ενάρετη ζωή εμπεριέχεται μέσα στην έννοια της αρετής. Σύμφωνα με τον Διογένη τον Λαέρτιο, η αρετή είναι διάθεση σύμφωνη με το λόγο, και αυτήν την επιλέγουμε χάριν της ιδίας και όχι χάριν κάποιου εξωτερικού παράγοντα όπως ο φόβος, η ελπίδα κτλ. Ο Κλήμης ο Αλεξανδρεύς αναφέρει στο έργο του Παιδαγωγός πως η αρετή μετά την απόκτησή της από τον άνθρωπο είναι μόνιμα μέσα του, την κατέχει για όλη τη διάρκεια του βίου του.
Σε παρόμοια συμπεράσματα καταλήγει και ο Στοβαίος στις Εκλογές του, ο οποίος συνεχίζοντας τη σκέψη του συμπεραίνει πως η ευδαιμονία είναι η καλή ροή της ζωής.
Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση είναι πρωταρχικός παράγοντας για την ευδαιμονία του.
Ο Ζήνων ο Κιτιεύς υποστήριζε πως και μόνο η απόκτηση της αρετής ήταν αυτάρκης για την επίτευξη της ευδαιμονίας μέσα στον ανθρώπινο βίο. Η έννοια του αγαθού επιτυγχάνεται με τη σχέση που έχει με τον ορθό λόγο, μέσω του οποίου γίνεται ενάρετος.
Τα ανθρώπινα πάθη είναι πηγή δυστυχίας για τον άνθρωπο. Η βαθύτερη γνώση του εαυτού μας και η γνώση της φύσης και του σύμπαντος, όπως αυτό μας αποκαλύπτεται μέσα από το πέρασμα της ζωής, μας κάνουν ευτυχισμένους. Σύμφωνα με τους Στωικούς, η αρετή από μόνη της μπορεί να κάνει τον άνθρωπο ευδαίμονα.
Η Στωική φιλοσοφία θεωρεί την αρετή ως ικανή και αναγκαία συνθήκη για να οδηγηθεί ο άνθρωπος στην πολυπόθητη ευδαιμονία. Γι’ αυτόν το λόγο ο άνθρωπος θα πρέπει να είναι πλήρως εναρμονισμένος με τη φύση και το περιβάλλον. Επίσης η αρετή επιτυγχάνεται με τη συμμόρφωση στο λόγο και τη λογική. Τα καθήκοντα, οι ηθικές αυτές πράξεις που επιλέγουμε με την ελεύθερη βούλησή μας, είναι ο τρόπος ο οποίος γινόμαστε κοινωνοί της αρετής μέσα στην καθημερινότητά μας.
Αλεξία Π. Ιωαννίδου
MSc Διοίκηση Πολιτισμικών Μονάδων
