1967, μόλις έχει κηρυχτεί η χούντα. Στη Γεωγραφική Υπηρεσία Στρατού άρχισε να κυκλοφορεί μια φήμη ότι οι «ύποπτοι» εργαζόμενοι ήταν σε λίστες όχι μόνο για την έξοδο αλλά ακόμα και για φυλάκιση. Μόλις το έμαθε η Λιλή Ζωγράφου που δούλευε εκεί αποφάσισε να φύγει.
Η κατάσταση τελικά ήταν ακόμα πιο δραματική απ’ ό,τι είχε ακουστεί. Στρατιώτες βρίσκονταν στις πόρτες. Εκείνη τη σταμάτησε ένας νεαρός, ο οποίος τη ρώτησε το όνομά της. «Γκρέτα Γκάρμπο» του απάντησε. «Παρακαλώ, περάστε» της είπε.
Η Λιλή Ζωγράφου βγήκε έξω από το κτήριο και ανέπνευσε ελεύθερη.
Οι αντιθέσεις και η φυλακή
Γεννήθηκε στις 17 Ιουνίου 1922 στο Ηράκλειο της Κρήτης. Ο πατέρας της, Ανδρέας Ζωγράφος, δημοσιογράφος και εκδότης, έπαιξε καθοριστικό ρόλο ώστε εκείνη να ακολουθήσει την ίδια επαγγελματική σταδιοδρομία. Η γνώση λοιπόν ήταν κάτι σαν οικογενειακή παράδοση.
Φοίτησε στο Καθολικό Γυμνάσιο Ουρσουλινών και στο Λύκειο Κοραή, ενώ αργότερα σπούδασε φιλολογία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
Μιλάμε λοιπόν για μία αστή. Που όμως η μόρφωση και η κουλτούρα που έλαβε την έκαναν να γίνει ένα ανεξάρτητο πνεύμα. Και έδρασε σε χρόνια δύσκολα, κυρίως για τη θέση της γυναίκας.
Μην κολλήσετε όμως το χαρακτηρισμό φεμινίστρια, καθώς η ίδια δήλωνε: «Είμαι παθιασμένη αντιφεμινίστρια, για τον απλό λόγο ότι είμαι ευτυχής που γεννήθηκα γυναίκα. Και τι θα γινόμουν, πώς θα ‘παιρνα τόσες και τέτοιες ηδονές αν δεν υπήρχαν οι άντρες». Η Λιλή Ζωγράφου χαρακτήριζε τον εαυτό της ως συνοδοιπόρο των γυναικών και όχι απελευθερώτρια.
Κατά τη διάρκεια της γερμανικής Κατοχής φυλακίστηκε σε ηλικία 21 ετών και σε κατάσταση εγκυμοσύνης, για αντιστασιακή δράση. Γέννησε στη φυλακή την κόρη της, τη μετέπειτα ποιήτρια Ρένα Χατζηδάκη.
Η ανένταχτη και ο Καζαντζάκης
Από το 1944 εργαζόταν ως δημοσιογράφος σε πολλές εφημερίδες και περιοδικά. Παράλληλα έκανε πολλά ταξίδια στο εξωτερικό, κυρίως σε χώρες του ανατολικού μπλοκ.
Και ναι, δεν ήταν λίγοι αυτοί που την θεωρούσαν αρχικά Αριστερή. Όμως η ίδια δήλωνε ότι «δεν ήταν κομμουνίστρια». Ουσιαστικά δεν ήθελε να είναι μέλος ενός συγκεκριμένου κόμματος, ώστε να μην να υποχρεούται να ακολουθεί ένα ορισμένο ιδεολογικό δόγμα.
Ανένταχτη και με μεγάλο μέρος του έργου της να περιστρέφεται γύρω από την επαναστατικότητα, πολλοί ήταν αυτοί που τη χαρακτήρισαν ως αναρχική.
Το βέβαιο πάντως είναι ότι η πολιτική της σκέψη ήταν προοδευτική και εν γένει συνδεδεμένη με την Αριστερά.
Και σαν άτομο που δεν είχε δογματισμούς, δεν δίστασε να εκδώσει το 1959 το δοκίμιο Νίκος Καζαντζάκης: ένας τραγικός. Σε αυτό εξέτασε τον Καζαντζάκη εστιάζοντας στη διαρκή προσπάθειά του να γίνει υπεράνθρωπος, αλλά και στην προβληματική ερωτική ζωή του.
Το έργο αυτό όπως ήταν αναμενόμενο δίχασε. Ανάμεσα στους υποστηρικτές του ήταν ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο οποίος μάλιστα έδωσε τα συγχαρητήρια του στον πατέρα της.
Η χούντα και ο Ελύτης
Την περίοδο της χούντας η Λιλή Ζωγράφου έγραφε στη Γυναίκα προωθώντας προοδευτικές ιδέες αναφορικά με τα δικαιώματα των γυναικών, ενώ συχνά ασκούσε ανοιχτά κριτική στο καθεστώς των συνταγματαρχών.
Το 1971 εξέδωσε το δοκίμιο Ο ηλιοπότης Ελύτης, για την ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη. Εκείνη επικοινώνησε μαζί του, αλλά αφότου διάβασε το χειρόγραφο ο ποιητής ξεκαθάρισε ότι δεν το ενέκρινε, και κατά κάποιον τρόπο της απαγόρευσε να το δημοσιεύσει.
Παρ’ όλα αυτά η Λιλή Ζωγράφου προχώρησε κανονικά στην έκδοση του έργου.
Το 1974 η συγγραφέας εξέδωσε ένα χρονικό των γεγονότων της εξέγερσης του Πολυτεχνείου, με τίτλο 17 Νοέμβρη 1973 – Η νύχτα της μεγάλης σφαγής· ένα πόνημα που γράφτηκε και ολοκληρώθηκε με επεισοδιακό τρόπο.
Συγκεκριμένα η ίδια ήταν αυτόπτης μάρτυρας των γεγονότων. Εκείνη την περίοδο έμενε απέναντι από την ΕΑΤ–ΕΣΑ και οι κατ’ οίκον έρευνες της αστυνομίας ήταν συχνές. Κατάφερε να ολοκληρώσει το έργο της κρύβοντας κάθε σελίδα που τελείωνε σε εγκυκλοπαίδειες της βιβλιοθήκης της.
Και μετά ήρθε το Επάγγελμα Πόρνη, ίσως το πιο επιτυχημένο εμπορικά βιβλίο της. Χρειάστηκαν 5 χρόνια για να ολοκληρωθεί. Πρόκειται για συλλογή αυτοβιογραφικών ιστοριών που συνέβησαν τα χρόνια της χούντας. Ιστοριών που σοκάρουν, καθώς μεταξύ άλλων περιγράφονται ξυλοδαρμοί, απόπειρα αυτοκτονίας και βιασμός.
Η αναγνώριση
Ακολούθησε η περίοδος της αναγνώρισης και της εμπορικότητας. Μάλιστα ένα βιβλίο της, το Η αγάπη άργησε μία μέρα έγινε και σειρά.
Βέβαια, η λογοτεχνική αυτοβιογραφία της Η Συβαρίτισσα θεωρείται από τους κριτικούς η καλύτερή της στιγμή.
Στην δεκαετία του ’90 η Λιλή Ζωγράφου έγινε hot και αναγνωρίσιμη, γεγονός που ουδόλως την επηρέασε. Όπως και παλαιότερα, έτσι και τότε απέφευγε τα κοσμικά και τις εμφανίσεις – προτιμούσε να είναι σε μια ταβέρνα και να χορεύει ζεϊμπέκικο, που λέγεται ότι το χόρευε μοναδικά. Και φυσικά δεν πήγε ούτε μία γραμμή πίσω στα πιστεύω και στις απόψεις της.
Το 1998 εξέδωσε το τελευταίο έργο της με τίτλο Από τη Μήδεια στη Σταχτοπούτα, η ιστορία του φαλλού. Σε αυτό μελέτησε τις καταβολές της πατριαρχίας στην ελληνική κοινωνία, εξετάζοντας τον ελληνικό κόσμο από τα προϊστορικά χρόνια ως την εποχή των Μεγάλων Τραγικών.
Το 1998 ενώ παραθέριζε στο Ηράκλειο υπέστη οξύ εγκεφαλικό επεισόδιο· πέθανε μερικές μέρες αργότερα, στο «Βενιζέλειο». Στη διαθήκη της η Λιλή Ζωγράφου όρισε ως δικαιούχους των πνευματικών δικαιωμάτων των έργων της τις Εκδόσεις Αλεξάνδρεια αλλά και τα Παιδικά Χωριά SOS.
Σπύρος Δευτεραίος
