Η εκκλησία του Αγίου Τόρου (Saint Toros) στην Καλλίπολη δεν είχε τη μοίρα των περισσότερων αρμενικών εκκλησιών σε όλη την Οθωμανική Αυτοκρατορία, αλλά μία δική της ξεχωριστή ιστορία.
Η ιστορία των αρμενικών εκκλησιών στην Ανατολία
Κατά τη διάρκεια της Γενοκτονίας των Αρμενίων και των επόμενων δεκαετιών, ένας μεγάλος αριθμός αρμενικών εκκλησιών και μοναστηριών σε όλη την Ανατολία καταστράφηκε ολοσχερώς, ενώ άλλα μετατράπηκαν σε τζαμιά, μουσεία κλπ. Έτσι στην πλειοψηφία τους εξαφανίστηκαν.
Σε μερικές περιπτώσεις κατάφεραν να διασωθούν μόνο συγκεκριμένα αντικείμενα, τα οποία βρέθηκαν μετά από καιρό. Ίσως ήταν ένα δισκοπότηρο, μια Βίβλος, η πόρτα ενός μοναστηριού ή ένας σταυρός του βωμού. Αυτές οι σπάνιες ανακαλύψεις έφεραν στο φως τα τελευταία εναπομείναντα λείψανα της πλούσιας εκκλησιαστικής ζωής της Οθωμανικής Αρμενίας.
Η εκκλησία του Αγίου Τόρου της Καλλίπολης δεν στέκεται πια. Όπως χιλιάδες αρμενικά ιδρύματα σε όλη τη σύγχρονη Τουρκία, έχει καταστραφεί, όπως ακριβώς εκριζώθηκε η κάποτε ζωντανή αρμενική κοινότητα της Καλλίπολης.
Όμως οι ομοιότητες τελειώνουν εκεί. Η πλειονότητα των θησαυρών του Αγίου Τόρου (μάλλον όλοι) διασώθηκαν από Αρμένιους πρόσφυγες που τους μετέφεραν λαθραία από την Τουρκία και στην Ελλάδα.
Η οικογένεια Παλαντζιάν
Η προφορική ιστορία της οικογένειας Παλαντζιάν μας δίνει μια περιγραφή της μοναδικής μοίρας των θησαυρών του Αγίου Τόρου.
Κατά τη διάρκεια του Πρώτου Παγκόσμιου Πολέμου, ο Χατζί Χαγκόπ Παλαντζιάν, ένας Αρμένιος της Καλλίπολης, είχε υπηρετήσει ως αξιωματικός ιππικού στον Οθωμανικό Στρατό σε ένα από τα πιο βάναυσα πεδία μάχης του πολέμου, το μέτωπο της Καλλίπολης.
Όπως θυμάται, ήταν εκεί όταν οι Συμμαχικές Δυνάμεις αποβιβάστηκαν το 1915. Κατά τη διάρκεια των μαχών που ακολούθησαν, ο Χαγκόπ Παλαντζιάν έσωσε τη ζωή ενός υψηλόβαθμου Τούρκου αξιωματικού, ενώ τραυματίστηκε στο πόδι στη διαδικασία. Από εκείνη την ημέρα, οι δύο άνδρες μοιράστηκαν μια στενή φιλία, η οποία, όπως αποκαλύπτει η προφορική ιστορία, θα ήταν καθοριστικής σημασίας για την τύχη των θησαυρών του Αγίου Τόρου.
Τον Οκτώβριο του 1922, όταν ο ελληνικός στρατός βρισκόταν στην Ανατολία, και όταν η νίκη των τουρκικών δυνάμεων φαινόταν αναπόφευκτη, ο φίλος αξιωματικός του Χαγκόπ Παλαντζιάν ήρθε στην Καλλίπολη. Προειδοποίησε τον ίδιο ότι μόλις οι τουρκικές δυνάμεις καταλάβουν την πόλη, οι χριστιανοί θα έχουν πολύ μικρό χρονικό διάστημα για να φύγουν. Δεν θα είχαν αρκετό χρόνο να προετοιμαστούν…
Ο Χαγκόπ Παλαντζιάν μοιράστηκε αυτές τις πληροφορίες με την υπόλοιπη κοινότητα. Συγκλήθηκε σύσκεψη και παρά τις αντιρρήσεις ορισμένων σκεπτικιστών, πάρθηκε η απόφαση να προληφθούν οι επίσημες τουρκικές διαταγές και να προετοιμαστεί αμέσως ο αρμενικός πληθυσμός για την εκκένωση της πόλης.
Οι θησαυροί του Αγίου Τόρου
Σε αυτό το σημείο μπήκαν στην σκηνή οι θησαυροί του Αγίου Τόρου. Κατά τη διάρκεια των προετοιμασιών για την αναχώρηση, το διοικητικό συμβούλιο της εκκλησίας αποφάσισε να σώσει τους θησαυρούς μοιράζοντάς τους στους πρόσφυγες.
Κάθε οικογένεια ανέλαβε την ευθύνη να πάρει ένα αντικείμενο. Τελικά, οι Αρμένιοι της Καλλίπολης επιβιβάστηκαν σε ένα πλοίο και πήραν συλλογικά τον δρόμο της απέλασης. Πρώτος σταθμός τους ήταν το νησί της Κεφαλλονιάς. Αργότερα, η πλειοψηφία τους εγκαταστάθηκε στην περιοχή Κοκκινιά (Νίκαια), κοντά στον Πειραιά. Εκεί βρέθηκαν με άλλους Αρμένιους και Έλληνες πρόσφυγες που είχαν ήδη βρει καταφύγιο.
Στις αρχές της δεκαετίας του 1920, Αρμένιοι πρόσφυγες είχαν χτίσει μια εκκλησία στην Κοκκινιά. Ήταν μια κατασκευή από ξύλο και κασσίτερο. Το 1936 κατεδαφίστηκε και αντικαταστάθηκε από τον πέτρινο ναό του Αγίου Αγκόπ Κοκκινιάς.
Τα αντικείμενα που διασώθηκαν από την εκκλησία του Αγίου Τόρου παρέμειναν στην φροντίδα των οικογενειών που είχαν εγκαταλείψει την Καλλίπολη. Κάθε χρόνο, κατά τη διάρκεια των εορταστικών εορτών, τα έβγαζαν και τα χρησιμοποιούσαν κατά τις ακολουθίες στην εκκλησία του Αγίου Αγκόπ. Αυτή η παράδοση τηρήθηκε μέχρι το 1956, όταν η τοπική ομοεθνιακή ένωση της Καλλίπολης αποφάσισε να δωρίσει τα είδη στην εκκλησία.
Και έτσι, οι θησαυροί που διασώθηκαν από τον Άγιο Τόρο ενώθηκαν ξανά και βρήκαν μόνιμη νέα στέγη. Πολλά από αυτά τα αντικείμενα εξακολουθούν να χρησιμοποιούνται στις εκκλησιαστικές λειτουργίες σήμερα, ενώ άλλα φυλάσσονται σε ασφαλείς προθήκες σε μια από τις αίθουσες δίπλα στην εκκλησία.
Η χρυσή λειψανοθήκη
Ωστόσο, μία χρυσή λειψανοθήκη από τη συλλογή δεν επιστράφηκε ποτέ. Ήταν ένα από τα πιο αγαπημένα αντικείμενα που σώθηκαν από τον Άγιο Τόρο. Όπως και τα άλλα αντικείμενα της εκκλησίας, είχε ανατεθεί σε μια οικογένεια και είχε μεταφερθεί στην Ελλάδα.
Αλλά αντί να την παραδώσει στην εκκλησία του Αγίου Αγκόπ μαζί με την υπόλοιπη συλλογή, η οικογένεια αποφάσισε να την κρατήσει, προκαλώντας την οργή της υπόλοιπης κοινότητας.
Τον Δεκέμβριο του 2019, όταν η ομάδα Χουσμαντιάν διοργάνωσε ένα εργαστήριο καταλογογράφησης και φωτογράφισης αντικειμένων μνήμης στην Κοκκινιά, ήταν σαφές ότι η υπόθεση της χρυσής λειψανοθήκης έμεινε στη μνήμη της δεύτερης και τρίτης γενιάς Αρμενίων της Καλλίπολης και εξακολουθούσε να αποτελεί πηγή σύγκρουσης εντός της κοινότητας.
