Μια φθινοπωρινή μέρα, μια μονοήμερη εκδρομή μόλις μιάμιση ώρα με το πλοίο από τη Μυτιλήνη στο Αϊβαλί. Ένα σακίδιο που έχει μέσα το Αϊβαλί, η πατρίδα μου του Φώτη Κόντογλου, ένας καφενές, «επισκέψεις» από τον Ηλία Βενέζη, την Αγάπη Βενέζη-Μολυβιάτη και τον Αχμέτ Γιορουλμάζ. Ένας απόγονος Μικρασιατών προσφύγων, το πενάκι του, το χιούμορ του, η καλλιτεχνική του ωριμότητα.
Όλα τα παραπάνω (και ακόμα περισσότερα) συνθέτουν το φαινόμενο «Αϊβαλί», το graphic novel του Soloúp που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος.
Ο κατά κόσμον Αντώνης Νικολόπουλος, πολιτικός γελοιογράφος, δημιουργός κόμικς και δρ Πολιτισμικής Τεχνολογίας και Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο Αιγαίου, έβαλε στο χαρτί κάτι από την προσωπική του ιστορία, εμπνεύστηκε από το δικό του πραγματικό ταξίδι στο Αϊβαλί (από την τουρκική λέξη για το κυδώνι, Κυδωνίες για τους Έλληνες), και πριν από τρία χρόνια παρουσίασε στο αναγνωστικό κοινό την καθ’ ομολογία πιο ρεαλιστική, πιο φωτογραφική και πιο εκφραστική δουλειά του.
Τέσσερις αυτοτελείς αφηγήσεις συνθέτουν το έργο του Soloúp, για τις ανάγκες του οποίου ταξίδεψε τέσσερις φορές στο Αϊβαλί, έκανε έρευνα, ξεσκόνισε τις οικογενειακές του «αποσκευές» προκειμένου να φτιάξει ένα νήμα που θα ενώνει το τότε με το τώρα. Μετά από μεταφράσεις (κυκλοφορεί και στα τουρκικά και τα γαλλικά), επανεκδόσεις, βραβεία, εκθέσεις εντός και εκτός συνόρων, εκπαιδευτικά προγράμματα, ημερίδες, θεατρικές παραστάσεις, μετά και από μια δίκη με τους κληρονόμους του Φώτη Κόντογλου, το Αϊβαλί προσγειώνεται στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών για την επετειακή εκδήλωση «Τρία χρόνια Αϊβαλί: Ιστορία, λογοτεχνία, μαρτυρίες και αρχεία».
Λίγες ώρες πριν από το νέο ραντεβού με το αναγνωστικό κοινό, ο Soloúp απαντά στο pontosnews.gr για το προσωπικό του στοίχημα, την υποδοχή από τη νέα γενιά, τη μνήμη και τη γνώση, αλλά και τι καινούργιο θα δούμε την Παρασκευή.
Το ταξίδι του graphic novel Αϊβαλί ξεκίνησε πριν από τρία χρόνια, και μέχρι στιγμής έχει πολλές και εντυπωσιακές στάσεις. Η πορεία του ήταν ανάλογη των αρχικών προσδοκιών σας; Ποιο ήταν το αρχικό προσωπικό σας στοίχημα;
Τα τρία χρόνια που δούλευα το Αϊβαλί ένιωθα πως είχα να κάνω με ένα εξαιρετικά σημαντικό θέμα. Ήταν όμως πάνω απ’ όλα μια προσωπική αναμέτρηση. Προσπαθούσα να κατανοήσω εγώ κάποια ζητήματα: για την καταγωγή των παππούδων και των γιαγιάδων μου, για το πώς στεκόμαστε εμείς σήμερα απέναντι στα πράγματα. Όταν όμως εκδόθηκε το graphic novel, διαπίστωσα με έκπληξη πως αυτή η ιστορία με ξεπερνούσε. Αφορούσε πραγματικά πολύ κόσμο. Και κυκλοφόρησε λίγο προτού ξεσπάσουν όλα αυτά που ζούμε σήμερα, με την αύξηση του εθνικισμού, τον θρησκευτικό φανατισμό, τα ελληνοτουρκικά, τους πολέμους και τους πρόσφυγες, τη διεθνή αναταραχή.
Όλα αυτά τα χρόνια, ετερόκλητο κοινό έχει παρακολουθήσει την πορεία του έργου σας. Ποια είναι τα σχόλια που θυμάστε πιο έντονα;
Είναι πραγματικά πάρα πολλές οι συγκινητικές στιγμές που θυμάμαι. Για τα σχόλια των επισκεπτών στην έκθεση του Αϊβαλί στο Μουσείο Μπενάκη αλλά και στις εκθέσεις του σε όλη την Ελλάδα, για την υποδοχή του βιβλίου στη Λέσβο, την «πριβέ» συναυλία που έστησαν Καππαδόκες δεύτερης γενιάς στη Νεοκαισάρεια Ιωαννίνων τραγουδώντας τουρκικά, για έναν Τούρκο Αϊβαλιώτη απ’ την άλλη που μου έδωσε τη φωτογραφία της Ελληνίδας κατοίκου του σπιτιού του πριν από το 1922, για έναν άλλο Τούρκο που ήθελε πολύ να με γνωρίσει αλλά πέθανε και ήρθαν οι φίλοι του με το βιβλίο του στην τούρκικη μετάφραση για να του το σκιτσάρω…
Το βιβλίο με έφερε ουσιαστικά κοντά με πολλούς ανθρώπους, κι έτσι έκανα φίλους παντού. Τόσο στην Ελλάδα και την Τουρκία, αλλά και σε άλλες χώρες που με κάλεσαν για να το παρουσιάσω.
Είναι ένα έργο που απευθύνεται τόσο σε ενήλικες όσο και σε παιδιά και εφήβους. Από τη δική σας επαφή με το παιδικό και νεανικό κοινό ποια έχετε καταλάβει ότι είναι η σχέση τους με τη Μικρασιατική Καταστροφή; Τι είναι αυτό που κρατούν περισσότερο από την ιστορία;
Ήρθα με πολλές αφορμές σε επαφή με παιδιά, σε σχολεία αλλά και σε εργαστήρια που με κάλεσαν σε όλη την Ελλάδα, από τη Σητεία και όλη την Κρήτη μέχρι την Κέρκυρα και την Αλεξανδρούπολη, στις ξεναγήσεις των εκπαιδευτικών προγραμμάτων του Μουσείου Μπενάκη και σε άλλες εκθέσεις. Η αλήθεια είναι πως τα παιδιά έχουν σήμερα μια αόριστη εικόνα για τη Μικρασιατική Καταστροφή, αλλά και με το παρελθόν και την ιστορία γενικότερα. Η επαφή τους είναι κυρίως μέσα από την ύλη των σχολικών βιβλίων, και έτσι εκ των πραγμάτων ιδιαίτερα αποσπασματική. Στις επαφές αυτές πάρα πολλά παιδιά τέταρτης πλέον γενιάς προσφύγων μου ανέφεραν την καταγωγή κάποιου προγόνου από τη Μικρά Ασία, αλλά δεν ήξεραν να πουν λεπτομέρειες.
Ανέφεραν πολύ γενικά «τη Σμύρνη», «τον Πόντο», «την Κωνσταντινούπολη», αλλά μέχρι εκεί. Αγνοούσαν οτιδήποτε άλλο και δεν είχαν κατά νου κάποια αφήγηση.
Ταυτόχρονα δεν ήταν λίγοι όμως οι γονείς –προσφυγογενείς και μη– που μου είπαν πως το συγκεκριμένο βιβλίο, έχοντας την μορφή κόμικς, έγινε η γέφυρα για να μιλήσουν στα παιδιά τους για το παρελθόν και την ιστορία. Και ξέρετε κάτι άλλο, μιας και μιλήσατε για τις διάφορες ηλικίες; Δεν ήταν λίγοι εκείνοι που μου είπαν για τις… ενδοοικογενειακές διαμάχες για το ποιος θα πρωτοδιαβάσει το Αϊβαλί: ο παππούς, η μαμά, ο μπαμπάς ή ο εγγονός!
Έχετε μεγαλώσει στα προσφυγικά της Καισαριανής, ανήκετε στην τρίτη γενιά Μικρασιατών προσφύγων και φτιάξατε ένα κόμικ για το Αϊβαλί. Για εσάς ήταν μια ιστορία που κάποιος έπρεπε να την πει, ή ένα προσωπικό κεφάλαιο που έπρεπε να κλείσει;
Για την ακρίβεια, εγώ έχω μεγαλώσει στο Περιστέρι. Οι γονείς μου, όμως, γεννήθηκαν και μεγάλωσαν στην Καισαριανή από τους πρόσφυγες προγόνους μου που βρέθηκαν στο συνοικισμό μετά την Καταστροφή. Παρ’ όλα αυτά, έχω κι εγώ ως παιδί την εικόνα των προσφυγόσπιτων της Καισαριανής πριν γίνουν αντιπαροχές και πολυκατοικίες. Το Αϊβαλί ήταν πάνω απ’ όλα μια προσωπική αναμέτρηση που, όπως αποδείχτηκε στη συνέχεα, αφορούσε πολλούς ανθρώπους. Όπως πολύ σωστά αναφέρετε, νόμιζα αρχικά πως το βιβλίο θα ήταν το «κλείσιμο» κάποιου προσωπικού κεφαλαίου, αλλά τελικά δεν ήταν τίποτα άλλο από το… άνοιγμα πολύ περισσότερων κεφαλαίων!
Τι διαφορετικό θα δούμε στην επετειακή εκδήλωση της Παρασκευής στο Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών;
Η πρόσκληση ήρθε από το Κέντρο Μικρασιατικών Σπουδών (του ιδρύματος που έστησε σε δύσκολες εποχές το ζεύγος Μέλπως και Οκτάβιου Μερλιέ), και συμπίπτει με τα τρία χρόνια από την έκδοση του graphic novel από τις εκδόσεις Κέδρος. Μια ιδιαίτερα τιμητική πρόσκληση από ένα κέντρο που κυριολεκτικά «έχει γράψει ιστορία» μέσα από τις μαρτυρίες προσφύγων που συγκέντρωνε για πολλές δεκαετίες. Άλλωστε η έκδοση της Εξόδου από το ΚΜΣ αποτέλεσε, εν μέσω άλλων αρχείων ή κειμένων, και βασική αναφορά στο δικό μου βιβλίο.
Στην επετειακή παρουσίαση, λοιπόν, θα μιλήσουμε για ιστορία, την έρευνα και τα αρχεία που χρησιμοποιήθηκαν σε αυτό. Ακόμα ο τρόπος που παντρεύτηκαν τα λογοτεχνικά κείμενα / μαρτυρίες του Ηλία Βενέζη, της Αγάπης Βενέζη-Μολυβιάτη, του Φώτη Κόντογλου και του Αχμέτ Γιορουλμάζ μέσα στη σημερινή αφήγηση του graphic novel. Ακόμα, ο Αντώνης-Φοίβος Νομικός θα μιλήσει για τις δημιουργικές περιπέτειες της τουρκικής έκδοσης από τον Ιστό. Τέλος, να πω πως ειδικά για την εκδήλωση έχουμε τυπώσει 80 συλλεκτικές αφίσες οι οποίες αριθμημένες και υπογεγραμμένες θα δοθούν δωρεάν σε όσους παρευρεθούν.
