Οι πρώτοι που πληροφορήθηκαν την κήρυξη του πολέμου, το ηρωικό εκείνο πρωινό της 28ης Οκτωβρίου 1940, μετά τον βασιλιά, τον στρατηγό Παπάγο και υπουργούς, ήταν μια εύθυμη συντροφιά καλλιτεχνών και δημοσιογράφων, που το ξενυχτούσε σχεδόν κάθε βράδυ στο καφενείο «Κυβέλεια» στην αρχή της οδού Πανεπιστημίου της Αθήνας.
Μέσα σ’ εκείνο το καφενείο, όπου επικρατούσε το κέφι, βρίσκονταν οι Βασίλης Λογοθετίδης, Αλέκος Σακελάριος, Χρήστος Γιαννακόπουλος, Ορέστης Μακρής, Κώστας Δούκας, Γιώργος Γαβριηλίδης, Κώστας Μανιατάκης, Αλέκος Λειβαδίτης κ.ά.
Στις 4 το πρωί μπαίνει, όπως το συνήθιζε τέτοια ώρα όταν σχολούσε, ο δημοσιογράφος της εφημερίδας Πρωία Γιώργος Καράντζας, ο οποίος τους έφερνε τα νέα που θα διάβαζαν όταν θα κυκλοφορούσαν οι εφημερίδες. Αμίλητος, σοβαρός, κάθισε στη συντροφιά τους. «Τι έχουμε συνάδελφε;» τον ρώτησε ο Σακελάριος. Σήκωσε το κεφάλι του και είπε το συνταρακτικό νέο: «Έχουμε πόλεμο!». Πόλεμο; Φώναξαν όλοι αναστατωμένοι. « Πριν από λίγη ώρα ο πρεσβευτής της Ιταλίας Γκράτσι έδωσε τελεσίγραφο στον πρωθυπουργό που εκπνέει σε μια ώρα». Και ο Μεταξάς; Ρώτησαν όλοι αγωνιωδώς. «Τον πέταξε έξω με τις κλωτσιές…». Μπράβο, φώναξαν όλοι μαζί.
Αυτοί ηταν οι πρώτοι που μάθαιναν εκεί στο καφενείο για το αγέρωχο «ΟΧΙ» που είπε ο Μεταξάς για λογαριασμό των Ελλήνων στην ιταλική φασιστική πρόκληση. Μετά από μία ώρα, ακούστηκαν οι σειρήνες, το πρώτο κυβερνητικό ανακοινωθέν και ακολούθησε ένα ατέλειωτο πανηγύρι! Χιλιάδες Αθηναίοι πλημμύρισαν τους δρόμους και τις πλατείες στο κέντρο της πρωτεύουσας.
Ο Οδυσσέας Ελύτης στην πρώτη γραμμή
Τότε πήγαν στο μέτωπο να πολεμήσουν μαζί με τα στρατευμένα ελληνόπουλα οι διανοούμενοι της εποχής. Όπως ήταν οι λογοτέχνες και συγγραφείς: Οδυσσέας Ελύτης (ανθυπολοχαγός), Γιώργος Θεοτοκάς (ζήτησε ρουσφέτι απ’ τον στρατηγό Γυαλίστρα να τον δεχτούν εθελοντή), Ανδρέας Καραντώνης, Άγγελος Βλάχος, Άγγελος Τερζάκης, Γιάννης Μαγκλής, Διονύσιος Ρώμας, ο βαρύτονος Ευάγγελος Μαγκλιβέρας, οι τενόροι Γ. Τουμπακάρης (έπεσε ηρωϊκά μαχόμενος), Κώστας Σάμιος, οι ζωγράφοι Σπύρος Βασιλείου και Γιάννης Τσαρούχης.
Επίσης, ηθοποιοί βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή: Λάμπρος Κωνσταντάρας (τραυματίσθηκε και όταν έγινε καλά, ζήτησε να πάει στην πρώτη γραμμή), Διονύσης Παπαγιανόπουλος (ανθυπολοχαγός), Ντίνος Ηλιόπουλος (ασυρματιστής), Παντελής Ζερβός (λοχίας), Νίκος Σταυρίδης (τραυματιοφορέας), Λυκούργος Καλλέργης, Θάνος Κωτσόπουλος, Μάνος Κατράκης, Στέλιος Βόκοβιτς, Γκίκας Μπινιάρης, Νάσος Χριστογιαννόπουλος, Φρίξος Θεοφανίδης, Στέφανος Πήλιος, όλοι στην πρώτη γραμμή! Δύο γενναίοι ηθοποιοί σκοτώθηκαν, ο Δήμος Αυγείας και ο Πάνος Παπακυριακόπουλος.
Ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος
Πολέμησαν όμως και πολιτικοί: Παν. Κανελλόπουλος, εθελοντής δεκανέας (εξέδιδε στο μέτωπο την εφημερίδα «Οχρίς»), Γεώργιος Ράλλης, ανθυπίλαρχος, Κων. Μητσοτάκης, ανθυπολοχαγός, Ιωάννης Χαραλαμπόπουλος, ανθυπολοχαγός, Ισαάκ Λαυρεντίδης, υπολοχαγός (τραυματίσθηκε στο ύψωμα 731), Χαρίλαος Φλωράκης, Γεώργιος Καρτάλης.
Ακόμη, αξίζει να τονιστεί η παρουσία της μοναδικής γυναίκας, απεσταλμένης των εφημερίδων στο μέτωπο. Ήταν η Αντέλα Μέρλιν, που την έστειλε ο Δημ. Λαμπράκης για τα Αθηναϊκά Νέα, κατόπιν παρακλήσεώς της. Στο μέτωπο όμως ήταν και οι φωτορεπόρτερ Τσακιράκης, Κουρμπέτης, Φλώρος, Πουλίδης, Μεγαλοοικονόμου, στους οποίους οφείλονται οι πολλές φωτογραφίες που δημοσιεύονται τέτοιες μέρες.
Η Σοφία Βέμπο
Στα μετόπισθεν, όλα τα θέατρα, με την κήρυξη το πολέμου, προσάρμοσαν στο κλίμα της ημέρας τις επιθεωρήσεις τους, και ακούγονταν τραγούδια σε στίχους του Γιώργου Οικονομίδη και του Μίμη Τραϊφόρου, όπως «το Κορόιδο Μουσολίνι», που ξεσήκωναν και δονούσαν τις ψυχές των Ελλήνων, με τη φωνή του σύγχρονου Τυρταίου, που ακούει στο όνομα Σοφία Βέμπο! Παρούσες ήταν και οι αδελφές Καλουτά. Σημαντική ωστόσο ήταν και η προσφορά των γελοιογράφων, όπως του Φωκίωνα Δημητριάδη, του Παυλίδη, του Μπέζου, του Καστανάκη, του Γκέιβελη, του Λυδάκη και του Στέλιου Πολενάκη, με τα σπαρταριστά κινούμενα σχέδια.
Του Τάσου Κ. Κοντογιαννίδη
