Κι αν δεν γινόταν η πυρκαγιά; Η Θεσσαλονίκη σήμερα, το 2017, 100 χρόνια μετά την καταστροφική πυρκαγιά, πώς θα ήταν; Η πυρκαγιά του 1917 της Θεσσαλονίκης ήταν αυτή που ουσιαστικά «σχεδίασε» τη νέα πόλη; Ήταν η «ευκαιρία» για τον ανασχεδιασμό του ιστορικού κέντρου της πόλης και την ανάδειξη της Θεσσαλονίκης ως αστικό μητροπολιτικό κέντρο με ευρωπαϊκό χαρακτήρα;
Χρονιά-ορόσημο το 1917 –μία από τις πολλές εμβληματικές χρονιές των αρχών του προηγούμενου αιώνα για την πόλη και την περιοχή– για τη Θεσσαλονίκη, πέντε μόλις χρόνια από την απελευθέρωσή της, χρονιά ταυτισμένη με την καταστροφική πυρκαγιά που σήμανε και την εκ βάθρων ριζική επέμβαση στην ιστορική εξέλιξη της πόλης, την αλλαγή της μορφολογίας και της επαναδιαμόρφωσης του πολεοδομικού ιστού.
1917-2017 Θεσσαλονίκη – Από την καταστροφή στην ανοικοδόμηση
Με κείμενα της ομότιμης καθηγήτριας του τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών του ΑΠΘ και μελετήτριας του θέματος Αλεξάνδρας Καραδήμου-Γερολύμπου και εμπλουτισμένο με περίπου 200 φωτογραφίες (από το αρχείο του Μουσείου, τη συλλογή του Κέντρου Ιστορίας Θεσσαλονίκης, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους και το Ιστορικό Αρχείο Μακεδονίας, ιδιωτικές συλλογές κ.ά.) το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα κυκλοφορεί το φετινό του Ημερολόγιο 2017.
«[…] Ως το 1869 η πόλη κρατά το σχήμα που είχε αναπτύξει στη μακραίωνη ιστορία της και παραμένει περιχαρακωμένη στο εσωτερικό του βυζαντινού τείχους, που από τον Ζ΄ αιώνα την περιβάλλει σε μια περίμετρο 8 χιλιομέτρων. Στο εσωτερικό της οι κάτοικοι ζουν σε χωριστές συνοικίες κατά θρησκεία και εθνική προέλευση, σε επαφή μεταξύ τους αλλά χωρίς ανάμειξη…
»Ακολουθεί ο “εκσυγχρονισμός της πόλης”, τα τείχη κατεδαφίζονται, κατασκευάζεται προκυμαία, διανοίγονται μερικοί διαμπερείς δρόμοι […], η πόλη αποκτά σύγχρονο δίκτυο συγκοινωνίας-τραμ, συνδέεται με τον υπόλοιπο κόσμο με τακτικές γραμμές ατμοπλοίων και μετά το 1880 με το ευρωπαϊκό σιδηροδρομικό δίκτυο. Η απελευθέρωση, το 1912, η άφιξη της Στρατιάς της Ανατολής, τον Οκτώβριο του 1915, με τους 200.000 στρατιώτες της, η βραχύβια ανάπτυξη της πόλης σε πρωτεύουσα του Κράτους της Θεσσαλονίκης και… η μεγάλη πυρκαγιά που […] εκδηλώθηκε το απόγευμα της 5ης/18ης Αυγούστου 1917 από τη βορειοδυτική πλευρά της πόλης και κατέκαυσε σε τριάντα δύο ώρες 120 εκτάρια (1.200 στρέμματα) του σημαντικότερου τμήματος του κέντρου.
»Η καταστροφή έπληξε αδιάκριτα τις λιγοστές μοντέρνες συνοικίες της παραλίας και της οδού Αγίας Σοφίας, τις μεσαιωνικές σκεπαστές αγορές και τις εκτεταμένες, πολυάνθρωπες, δαιδαλώδεις φτωχογειτονιές που κάλυπταν το μεγαλύτερο μέρος της εντός των τειχών πόλης.
Εννιάμισι χιλιάδες κτίσματα σε 4.100 ιδιοκτησίες έγιναν παρανάλωμα του πυρός και 77.000 άνθρωποι (χριστιανοί, μουσουλμάνοι και κυρίως ισραηλίτες) έμειναν άστεγοι.
Οικονομικές λειτουργίες, διοικητικές υπηρεσίες, χώροι αναψυχής και τα σημαντικότερα πνευματικά και θρησκευτικά κτίσματα των εθνικοθρησκευτικών κοινοτήτων χάθηκαν μαζί με τα αρχεία τους. Το μεγαλύτερο πλήγμα δέχθηκε η Ισραηλιτική Κοινότητα(!) πάνω από 55.000 άστεγοι και πολλές υλικές απώλειες, όπως η Αρχιραββινεία με όλα τα αρχεία της, 16 μεγάλες συναγωγές και 11 σχολεία. Η ορθόδοξη κοινότητα έχασε τρεις ναούς, εκ των οποίων την ιστορική βασιλική του Αγίου Δημητρίου, πολιούχου της πόλης. Άστεγοι καταμετρήθηκαν 12.000. Οι μουσουλμάνοι έχασαν το κεντρικό Σαατλί Τζαμί, μερικούς τεκέδες και μικρότερα τζαμιά και μερικά σχολεία, ενώ είχαν 10.000 αστέγους […].
»Η φωτιά εξαφάνισε ουσιαστικά την ανατολίτικη όψη της πόλης και εξάλειψε την παραδοσιακή της διάρθρωση που εκφραζόταν και με την παρουσία όλων των σημαντικών δημοσίων, κοινοτικών, φιλανθρωπικών και θρησκευτικών υπηρεσιών και πνευματικών ιδρυμάτων στο ιστορικό κέντρο εντός των τειχών. Ως βασικά αίτια της ταχύτατης και καταστρεπτικής της εξάπλωσης έχουν αναφερθεί: Η ανομβρία που επικρατούσε στην πόλη και ο τοπικός βορειοδυτικός άνεμος, ο Βαρδάρης, η έλλειψη νερού (καθώς το μεγαλύτερο μέρος του τροφοδοτούσε τα συμμαχικά στρατόπεδα), η έλλειψη οργανωμένης πυροσβεστικής υπηρεσίας και παράλληλα ο ζήλος και η άγνοια των συμμαχικών στρατευμάτων που ανατίναζαν οικοδομικά τετράγωνα για να δημιουργήσουν αντιπυρικές ζώνες. Σημαντικότερο αίτιο όλων ήταν η ίδια η ρυμοτομία και η αρχιτεκτονική της πόλης. Δρόμοι εξαιρετικά στενοί, ελάχιστες αποστάσεις μεταξύ κτισμάτων, εύφλεκτα οικοδομικά υλικά. […]
»Για να γίνει ελκυστικότερο το νέο σχέδιο και να αποκτήσει η πόλη τους ελεύθερους χώρους που δεν υπήρχαν στο παρελθόν, ο Εμπράρ χρησιμοποίησε τα βυζαντινά αλλά και τα οθωμανικά μνημεία της πόλης ως εστιακά σημεία ενός δικτύου δημόσιων χώρων […]. Ο άξονας της Αριστοτέλους προοριζόταν να υποδεχθεί το πολιτικό κέντρο της πόλης (δημαρχείο και δικαστικό μέγαρο και δημόσια κτίρια συνδεδεμένα με μια αψίδα) […].
«…Η εφαρμογή του σχεδίου αντανακλά τις περιπέτειες της πόλης. Κατά την ανοικοδόμηση πραγματοποιήθηκε το εγκεκριμένο στα 1921 σχέδιο Εμπράρ για το ιστορικό κέντρο με παρεκκλίσεις ως προς τις διατάξεις περί υψών των κτηρίων […]. Οι ανάγκες της εγκατάστασης προσφύγων, όπως διαμορφώθηκαν μετά το 1922, μείωσαν τις ευρύτατες ζώνες πρασίνου γύρω από την πόλη, αφήνοντας ωστόσο χώρο για το δάσος του Σέιχ Σου […].
»Με την εξαίρεση του αυξημένου αριθμού ορόφων (από πέντε του σχεδίου του 1917 σε εννέα έως δέκα σήμερα) και την παραχάραξη του σχήματος μερικών ελευθέρων χώρων για να εξυπηρετηθούν οι γνωστές πελατειακές ανάγκες –και πιο πρόσφατα η κυκλοφορία–, ο χαρακτήρας του ιστορικού κέντρου σήμερα απορρέει από το σχεδιασμό του 1917. Από τα σημαντικότερα και πιο επιτυχή του στοιχεία είναι η αμεσότητα της επαφής με τη θάλασσα, ο οικείος σχεδιασμός των ελεύθερων χώρων και η παρουσία και η σχέση των αγορών τροφίμων και μικρεμπορίου Βατικιώτη και Βλάλη με τη μνημειακή χάραξη της Αριστοτέλους».
Χωρισμένο σε 12 κεφάλαια (όσοι και οι μήνες του χρόνου) και αντίστοιχες 12 θεματικές ενότητες, το ημερολόγιο-λεύκωμα επιχειρεί να επανα-καταγράψει, επετειακά πλέον, όχι απλώς την τεχνική πλευρά της διαδικασίας σχεδιασμού και εφαρμογής του σχεδίου Εμπράρ και τον επανασχεδιασμό της πόλης από την κυβέρνηση Βενιζέλου στη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, αλλά και το μείζον αυτό ιστορικό γεγονός με τις πολιτικές, κοινωνικές, οικονομικές και πολεοδομικές επιπτώσεις του στον αιώνα που μεσολάβησε…
Αφιερωμένο στη μνήμη του πρόσφατα εκλιπόντα α΄ αντιπροέδρου του, αλλά και επί χρόνια χορηγού των εκδόσεων του Μουσείου, Αλέξανδρου Χαΐτογλου, το ημερολόγιο έχει ως θέμα την πυρκαγιά της Θεσσαλονίκης του 1917.
«Τον Αύγουστο συμπληρώνονται εκατό χρόνια από την καταστροφή αυτή, η οποία εξαφάνισε μια παράδοση αιώνων και ταυτόχρονα δρομολόγησε μια νέα. Πρόκειται για ένα κομβικό σημείο της ιστορίας της πόλης μας γιατί διαμόρφωσε τόσο την όψη της όσο και τη μνήμη μας», σημειώνει στο προλογικό σημείωμα η Λένα Χαΐτογλου.
Το ημερολόγιο 1917-2017 Θεσσαλονίκη – Από την καταστροφή στην ανοικοδόμηση, του Μουσείου Μακεδονικού Αγώνα, κοστίζει 15 ευρώ και διατίθεται στο πωλητήριο του μουσείου και στα βιβλιοπωλεία.
* Όλες οι φωτογραφίες είναι από το Μουσείο Μακεδονικού Αγώνα.
