Ο ξεριζωμός από τη Μικρά Ασία – Οι φωτογραφίες των παιδιών της προσφυγιάς

Μέρες του Σεπτεμβρίου του 1922 ο ελληνισμός καταδικάστηκε να ζήσει μία από τις μεγαλύτερες τραγωδίες στην ιστορία του. Αυτή της Μικρασιατικής Καταστροφής και του ξεριζωμού. Στο παρόν άρθρο, που αναδημοσιεύουμε από την ενότητα Μνήμες – Αλησμόνητες Πατρίδες του diasporic.org, πραγματικές φωτογραφίες ανήλικων προσφύγων διηγούνται την ιστορία….

Πολλά έχουν γραφτεί και πολλά έχουν ειπωθεί για την αναγκαστική μετανάστευση των Ελλήνων της Μικράς Ασίας στις αρχές του 20ού αιώνα (1911-1922). Πολύ περισσότερα θα αναφερθούν επίσης μελλοντικά, όπως οι δραματικές ιστορίες των ατόμων αυτών που υπέστησαν τις κακουχίες και τις δυσκολίες επιβίωσης που φέρνει η προσφυγιά.

Στις Μνήμες, βρισκόμενοι μπρος σ’ αυτό το τεράστιο θέμα του ελληνισμού –καταστροφής, γενοκτονίας και εκτοπισμού–, αντιλαμβανόμαστε το μεγάλο και ανυπέρβλητο πολλές φορές έργο που έχουμε ξεκινήσει. Στον μακρύ αυτό δρόμο αναζήτησης ιστορικών πληροφοριών και ντοκουμέντων δεν μειώνονται καθόλου στη μνήμη μας τα δεινά των προσφύγων.

Μέσα σ’ αυτά συγκαταλέγονται και τα δεινά των παιδιών, που δίχως να φταίνε σε τίποτα (όπως πάντα), δίχως να έχουν προξενήσει κανένα ίχνος έχθρας ή μίσους μεταξύ λαών, έχουν υποστεί το μένος της συμφοράς και του τρόμου.

Η σελίδα αυτή στις Μνήμες, μέσω φωτογραφικού υλικού της εποχής, προσπαθεί να δώσει μια όψη και μια αίσθηση του τι συνέβη τότε και τι συμβαίνει γενικότερα στον κόσμο όταν η απληστία και η μιζέρια των ισχυρών δεν έχει όρια. Όταν η δίψα για υπεροχή και ο ρατσισμός υπερνικούν κάθε καλή θέληση κι ελπίδα. Είμαστε υπόχρεοι να μην ξεχάσουμε. Είμαστε υπόχρεοι να το επαναλαμβάνουμε μέχρι να σταματήσει αυτή η πλεονεξία, και η λαιμαργία να εξαλειφθεί.

Οι φωτογραφίες εδώ δεν αποτελούν παραγωγή του Χόλιγουντ, ούτε στημένες καταστάσεις αυτών που απεικονίζουν. Η καθεμιά τους είναι και μια μεγάλη ιστορία και δεν μπορεί ν’ αποτελέσει σειρά σε άλμπουμ. Η καθεμιά είναι άλμπουμ από μόνη της.

Το κρίμα είναι πως το υλικό δεν είναι στα χέρια μας, και για μια ακόμη φορά περιμένουμε ξένους να μιλήσουν για την ιστορία μας.

Δεν είναι χαρμόσυνα νέα αυτά. Αυτά είναι η τραγική πραγματικότητα του σήμερα και των εποχών της απληστίας του ανθρώπου. Αν καταφέρουμε κάποτε να εξαλείψουμε την πλεονεξία απ’ αυτόν τον πλανήτη, τότε θα μπορούσαμε να λεγόμαστε πολιτισμένοι.

Τα ορφανά προσφυγόπουλα πιο πάνω βρίσκονται στον Μαραθώνα και τα έφεραν εδώ από τα βάθη της Μικράς Ασίας (Εγγύς Ανατολή) το 1915· ποτέ δεν είχαν δει θάλασσα, ποτέ δεν έβρεξαν τις σκέψεις τους με όλα τα οφέλη της πανέμορφης φύσης που ζούσαν. Είναι Ελληνόπουλα και Αρμενόπουλα και η φωτογραφία βρίσκεται σήμερα στο Library of Congress της Αμερικής. Ανήκει στο George Grantham Bain Collection (Library of Congress), Νο. 7034.

Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων (1922)

Στη φωτογραφία αυτή έχουμε παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων που επέζησαν τη Μικρασιατική Καταστροφή του 1922. Τα παιδιά βρίσκονται σ’ ένα στρατώνα κοντά στην Αθήνα. Δείτε προσεκτικά τα υποδήματά τους, πιο κάτω θα τα δούμε πιο κοντά. Η Ελλάδα την εποχή εκείνη δέχτηκε περί το ένα εκατομμύριο πρόσφυγες, μεγάλο ποσοστό των οποίων ήταν παιδιά. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress), Νο 1469.

Παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων (1923)

Στη φωτογραφία εδώ και πάλι παιδιά Ελλήνων και Αρμενίων προσφύγων από τη Μικρά Ασία έξω από την Αθήνα, περιμένοντας το συσσίτιο. Συλλογή Frank and Frances Carpenter Collection (Library of Congress), Νο 1601.

Έλληνες πρόσφυγες (1922)

Εδώ έχουμε οικογένειες Ελλήνων προσφύγων στην Ελλάδα το 1922. Χαμογελούν γιατί κατόρθωσαν να διαφύγουν το μένος της καταστροφής της Σμύρνης και βρήκαν έναν ήσυχο τόπο, πάνω στο χώμα το ξερό… Είναι όμως ελεύθερο κι ελληνικό. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, Νο RC-33872.

Προσφυγόπουλα και δείγματα υποδημάτων (1921)

Δείγματα των υποδημάτων τους. Προσφυγόπουλα του Καυκάσου στη Θεσσαλονίκη, σε αναζήτηση παπουτσιών από την Αμερική. Οι Αμερικανοί παρακολουθούν τις μετακινήσεις του κόσμου και οι φιλανθρωπικοί οργανισμοί κάνουν ό,τι μπορούν, προσφέροντας τρόφιμα, ρουχισμό και φάρμακα (δυσεύρετα) για τους πληγέντες. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, Νο RC-8719.

Προσφυγόπουλο από γεννησιμιού (1921)

«Too crowded for comfort». Έτσι αρχίζει η περιγραφή της εικόνας στα αγγλικά. Το μωρό είναι δυνατόν να μην κλαίει ανάμεσα σε τηγάνια, κουτιά και κατσαρόλες να του κρατούν συντροφιά; Φωτογράφος του Ερυθρού Σταυρού βρήκε αυτό το μωρό προσφύγων στη Θεσσαλονίκη το 1921. Και όπως σημειώνει το ρεπορτάζ, αυτές οι οικογένειες έμειναν έτσι τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, όσο χρειαζόταν η αρρώστια και ο θάνατος να τους επισκεφτούν. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, Νο RC-8693.

Πόση χαρά μπορούν να προσφέρουν μερικά καθαρά ρούχα σ’ ένα μικρό παιδί… Δεν υπάρχει αμφιβολία ζωγραφισμένη στο χαμόγελό του… Έλληνας κι αυτός, πρόσφυγας από τον Καύκασο που έφτασε για μια καλύτερη μοίρα, το 1921. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, Νο RC-8709.

Ξυπόλυτη έξω από τη Θεσσαλονίκη (1921)

Όπως το αγόρι πιο πάνω έτσι και το κοριτσάκι, πρόσφυγας από τον Καύκασο, ντυμένη σε κουρέλια ψάχνει κάτι μέσα σ’ έναν κουβά που θα της δώσει χαρά. Τι άραγε μπορεί να περιέχει ο κουβάς;… Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, Νο RC-8689.

Κούκλες παιδικές… (1921)

Αυτά δεν είναι ούτε iPad ούτε κινητά τηλέφωνα παιδιών. Δεν είναι φτιαγμένα σε εργοστάσιο παιχνιδιών κι ούτε περιστρέφονται τα κεφάλια τους. Είναι οι κούκλες των παιδιών, τα παιχνίδια που έφεραν μαζί τους και τα προσφυγοποίησαν. Αλλά δεν έχουν τίποτε άλλο να παίξουν, εκτός από εκείνα τα παιχνίδια που μπορούν να φτιάξουν μόνα τους. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, Νο RC-6779.

Ορφανοτροφείο Ερυθρού Σταυρού (1922)

Είσοδος του ορφανοτροφείου του Ερυθρού Σταυρού. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, No RC-10435.

Τάξεις ραπτικής για γυναίκες στην Αθήνα το 1920, οργανωμένες από τον Ερυθρό Σταυρό, για παιδιά και γυναίκες 

Όλοι κρατούν ρουχισμό που κατασκευάστηκε από τους πρόσφυγες για τους πρόσφυγες. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού No 09544.

Σοβαρή συζήτηση… στη Θεσσαλονίκη

Προσφυγόπουλα από τον Καύκασο στον καταυλισμό το 1921. Το μεγαλύτερο παιδί έχασε το ένα πόδι και ένα χέρι σε ατύχημα του τρένου που τους μετέφερε εκεί. Το παιδί αυτό ήταν το πιο δημοφιλές στον καταυλισμό τότε, αλλά και σήμερα που γράφουμε αυτά τα λόγια. Ατενίζοντας αυτή την εικόνα πρέπει να συγκινούνται οι πάντες. Η φωτογραφία ανήκει στη συλλογή του Ερυθρού Σταυρού, No RC-8710.

«Τα παιδιά… γιατί τα παιδιά;» – Δεν είναι χαρμόσυνα νέα αυτά. Αυτά είναι η τραγική πραγματικότητα του σήμερα και των εποχών της απληστίας.

Ιάκωβος Γαριβάλδης
για τις Μνήμες – Αλησμόνητες πατρίδες