Λένε ότι τις φωνές των κρατουμένων στη Μακρόνησο, όταν τους υπέβαλλαν σε ατέλειωτα βασανιστήρια, τις άκουγαν απέναντι στο Λαύριο. Μερικά υδάτινα χιλιόμετρα από την άλλη πλευρά, «τόσο κοντά στη ζωή και συνάμα τόσο κοντά στο θάνατο», όπως έλεγε μονολογώντας ένας από τους συνταξιδιώτες μας σε αυτό το προσκύνημα μνήμης που έγινε την Κυριακή 5 Ιουνίου από την Πανελλήνια Ένωση Κρατουμένων Αγωνιστών Μακρονήσου (ΠΕΚΑΜ).
Η ατμόσφαιρα στη Μακρόνησο θυμίζει ακόμα –και θα θυμίζει για πάντα– την απάνθρωπη συμπεριφορά των δεσμοφυλάκων και των ηγητόρων τους, αλλά και την αντίσταση στη βία και την αξιοπρέπεια των κρατουμένων.
Ήταν εντυπωσιακό το πλήθος των ανθρώπων στο ναυλωμένο οχηματαγωγό (το οποίο έκανε δύο φορές τη διαδρομή) που συνόδευσαν τους ίδιους τους κρατούμενους και τις οικογένειές τους ή απογόνους εκείνων που άφησαν την τελευταία τους πνοή στο νησί από βασανιστήρια ή/και εκτελέσεις. Κοντά δέκα χρόνια, από το 1947, στο ξερονήσι αυτό δεκάδες χιλιάδες άνθρωποι δοκίμασαν τις αντοχές τους απέναντι στην αγριότητα άλλων ανθρώπων. Ελλήνων.
Πολλοί πάνω από τα 90 – όπως ο Λάζαρος Κυρίτσης, που διαυγέστατος διηγείται ακόμα στα νέα παιδιά στο Μουσείο Μακρονήσου, στην Ασωμάτων, ένα κομμάτι της ιστορίας της Ελλάδας, και κινούμενος με αξιοθαύμαστη ευλυγισία επισκέπτεται τον τόπο στον οποίον ο ίδιος πέρασε τρία χρόνια… Ή ο Κομνάς Αλεξάνδρου (εξόριστος, ανεψιός του θρυλικού καπεταν-Διαμαντή, ΕΛΑΣίτη αντιστασιακού και διοικητή του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδα), και φυσικά ο Γρηγόρης Ριζόπουλος (87 ετών, πρόεδρος της ΠΕΚΑΜ, αρχιτέκτονας και γλύπτης, που φιλοτέχνησε το άγαλμα-σύμβολο της Μακρονήσου).
Ήταν ο Ριζόπουλος που πλάι στο άγαλμα διηγήθηκε συνοπτικά την ιστορία της Μακρονήσου, ξεκινώντας από την εποχή των πρώτων διώξεων των κομμουνιστών, με το Ιδιώνυμο. Μίλησε για το ΕΑΜ, την ΕΠΟΝ και τον ΕΛΑΣ, για την Εθνική Αντίσταση αλλά και το ρόλο των Εγγλέζων, «που όταν έφυγαν οι Γερμανοί, ήρθαν στην Ελλάδα να απελευθερώσουν τον… απελευθερωμένο τόπο. Η Ελλάδα δεν μπορούσε να μείνει έξω από το παχνί των Εγγλέζων». Για τον Γρ. Ριζόπουλο, τον Εμφύλιο «τον έφεραν οι Εγγλέζοι, για να εξολοθρεύσουν τους αριστερούς». Μίλησε για τα τρία τάγματα (ΑΕΤΟ, ΒΕΤΟ, ΓΕΤΟ) και τα στρατόπεδα αναμόρφωσης ιδιωτών, όπως ονομάζονταν, για τα βασανιστήρια, τις δολοφονίες, την εξοντωτική καταναγκαστική εργασία, τις στερήσεις.
«Νερό μας έδιναν με το δελτίο. Υπήρχαν μέρες που από μια καραβάνα πίναμε 15 άνθρωποι. Ένα φλιτζάνι του καφέ ο καθένας…».
Αργότερα στην εκκλησία του Αγίου Αντωνίου, που φτιάχτηκε από τον κρατούμενο αρχιτέκτονα Ηλία Σκρουμπέλο και συγκρατουμένους του, καταλάβαμε τι ζούσαν αυτοί οι άνθρωποι καθημερινά κουβαλώντας αγκωνάρια από μακρινά υψώματα. Ολημερίς, με παγωνιά και βροχή ή κάτω από τον καυτό ήλιο. Εμείς δυσκολευτήκαμε να βαδίσουμε κρατώντας μόνο μια μικρή τσάνα… Η εκκλησία αυτή αφιερώθηκε στον άγιο από τον οποίον πήρε το όνομά του ο διοικητής της Μακρονήσου, ο διαβόητος Αντώνης Βασιλόπουλος, ο οποίος διέμενε σε περίτεχνη βίλα πιο ψηλά από το ναό, για να εποπτεύει…
Στην εκδήλωση μνήμης μπροστά στο άγαλμα, πριν από την κατάθεση στεφάνων από συλλόγους εξορίστων, αντιστασιακών, του ΚΚΕ και της ΚΝΕ, ομιλία εκφώνησε και ο βουλευτής του ΚΚΕ Χρήστος Κατσώτης που τόνισε ότι «ο τόπος αυτός είναι μέρος της ιστορίας του εργατικού λαϊκού κινήματος και του ηρωισμού των κομμουνιστών. Τιμάμε τους χιλιάδες άντρες και γυναίκες που σε αυτόν το βωμό έδωσαν μαθήματα πίστης και αφοσίωσης στο δίκαιο του αγώνα». Παρών στο προσκύνημα και ο βουλευτής του ΚΚΕ Σπύρος Χαλβατζής.
Με τη σκέψη στους αγωνιστές που χάθηκαν για τα πιστεύω τους, γιατί δεν υπέγραφαν δήλωση μετανοίας, γιατί δεν «αναμορφώνονταν», όλος ο κόσμος ανέβηκε προς τα πάνω για τη συναυλία που διανθίστηκε με κείμενα κρατουμένων.
Στο θεατράκι της Μακρονήσου, χορταριασμένο από το χρόνο, με τη μυρωδιά του θυμαριού να σου σπάει τη μύτη, ο βαρύτονος Λούης Μανίκας απήγγειλε το ποίημα του Γιάννη Ρίτσου «Α.Β.Γ.» από τη συλλογή Πέτρινος Χρόνος, που αναφέρεται στα μαρτύρια της Μακρονήσου.
Το καλλιτεχνικό μέρος της εκδήλωσης πρόσφεραν αφιλοκερδώς οι μουσικοί του συνόλου Ρωμιοσύνη, κάτι που όμως μας είπε ο καλλιτεχνικός υπεύθυνος Τεό Λαζάρου, έκαναν για έκτη χρονιά. Συνέπραξαν ο Βάιος Τσατσαλίδης στα τύμπανα, ο Αναστάσιος Νάτσιος και ο Χρήστος Σταυρίδης στις κιθάρες, ο Βασίλης Καρακούτης στο μπάσο, οι Γιώργος Χαραλάμπης και Χάρης Γιαννόπουλος στα μπουζούκια και οι τραγουδιστές Νίκος Μποφίλιος και Σταύρος Ξένος.
Οι ίδιοι οι μουσικοί πήγαν στην ΠΕΚΑΜ προσφερόμενοι να δίνουν την αναγκαία πολιτιστική διάσταση στην εκδήλωση αυτή. Άλλωστε, όπως είπε στο pontosnews.gr ο Τεό Λαζάρου, «εδώ σε αυτούς τους τόπους της εξορίας και του μαρτυρίου δημιουργήθηκε ένα κομμάτι του νεοελληνικού πολιτισμού. Άνθρωποι της μουσικής, του θεάτρου, έκαναν εδώ μέρος της δημιουργίας τους που αφορά ακριβώς τον τόπο και την ιστορία του, που έφθασε στο λαό μας…
»“Ρωμιοσύνη”, “Επιτάφιος”, Τάσος Λειβαδίτης, Φώτης Αγγουλές, Μάνος Κατράκης, Θανάσης Βέγγος, για να αναφέρω μερικά ονόματα μόνο.
»Μαρτύρησαν σε αυτούς τους τόπους, υπέφεραν, και θέλοντας να κρατηθούν σαν άνθρωποι, όπως κι εμείς σήμερα, στη φωτεινή πλευρά της ζωής που θα μας οδηγήσει σε έναν κόσμο πιο δίκαιο, έκαναν τέχνη και αυτό τους κρατούσε. Άλλοι ζωγράφιζαν στις πέτρες, άλλοι έγραφαν ποίηση και άλλοι έκαναν μουσική. Εμείς είμαστε τυχεροί που κληρονομήσαμε αυτή τη δημιουργία».
Για τον Λαζάρου «το μήνυμα θα πρέπει να είναι “όχι ξανά φασισμός”. Σε αυτόν τον τόπο παίρνουμε ένα μεγάλο μάθημα, ιστορικό και πολιτισμικό. Όταν ο άνθρωπος βρίσκεται σε δύσκολες συνθήκες, όπως κι εμείς σήμερα, δεν θα πρέπει να πέφτει στην κατάθλιψη, θα πρέπει να βρίσκει έναν τρόπο να σηκώσει το κεφάλι του ψηλά. Να αγωνιστεί. Κι εδώ είναι το καλύτερο παράδειγμα».
Οι Αρχές δεν ανακάλυψαν τη Μακρόνησο ως αποθετήριο ψυχών μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το μαύρο ’22 χιλιάδες πρόσφυγες, κατά κύριο λόγο Πόντιοι ξεριζωμένοι, οδηγήθηκαν εδώ σε πολύμηνη καραντίνα στο λοιμοκαθαρτήριο που στήθηκε. Μαρτυρίες επιζησάντων και των απογόνων τους λένε ότι οι άνθρωποι υποχρεώνονταν να κυκλοφορούν γυμνοί προκειμένου να υποβάλλονται στη διαδικασία απολύμανσης· τρομερή ντροπή για τους νοικοκυραίους του Πόντου που βρέθηκαν ρακένδυτοι στη «μητέρα πατρίδα». Άγνωστος παραμένει ο αριθμός των ανθρώπων που άφησαν την τελευταία τους πνοή εδώ σε ένα κομμάτι της ιστορίας για το οποίο δυστυχώς λίγες αναφορές υπάρχουν…
Στο ταξίδι στη Μακρόνησο, ανάμεσα στους ταξιδιώτες της μνήμης, ήταν η Νίτσα Γαβριηλίδου, κόρη του Πόντιου αγωνιστή από τον νότιο Καύκασο Κώστα Γαβριηλίδη, ηγετικής φυσιογνωμίας του Αγροτικού Κόμματος και δημάρχου Κιλκίς που πέθανε εξόριστος στον Αϊ-Στράτη το 1952. Κι αυτή πέρασε χρόνια στην εξορία όπως κι εκείνος. Πλάι της η αγωνίστρια της Εθνικής Αντίστασης Πλουσία Λιακατά, που επίσης εξορίστηκε σε Χίο, Τρίκκερι, Μακρονήσι, χοροδιδάσκαλος-ερευνήτρια που επί χρόνια συνεργαζόταν με τη Δόρα Στράτου…
Μαζί και η Κατίνα Μανιτάρα, από τα οκτώ της στον αγώνα, ανθυπολοχαγός του Δημοκρατικού Στρατού, που βρίσκεται πάντα στο δρόμο αγωνιζόμενη γιατί «στους δρόμους κρίνεται το δίκαιο», όπως μας είπε. Ζει με σφηνωμένο στο κεφάλι ένα θραύσμα από ρουκέτα αεροπλάνου, υπόμνηση μιας επίθεσης τον Φεβρουάριο του 1948 στην Άνω Ναυπακτία.
Τι μας μήνυσε; «Αυτό που νιώθεις σε ψηλώνει, σε κάνει σπουδαίο άνθρωπο!».
Η Μακρόνησος, με απόφαση της τότε υπουργού Πολιτισμού Μελίνας Μερκούρη, κηρύχτηκε τον Μάιο του 1989 ιστορικός τόπος, και όλα τα κτήριά της ιστορικά διατηρητέα μνημεία. Κάποιες κυψέλες όμως πάνω στο νησί, ή ένα πρόσφατο ταξίδι ανεγκέφαλων που δημιούργησαν «μενού εξορίστων», δείχνουν ότι η αποκατάσταση της ιστορίας στο μυαλό όλων δεν έχει επέλθει· δεν είναι καν ζητούμενο.
Οι επιζήσαντες των βασανιστηρίων, οι οικογένειές τους και πολλοί σκεπτόμενοι άνθρωποι περιμένουν, εξάλλου, ακόμα να φωτιστεί η πιο μαύρη σελίδα της Μακρονήσου: η σφαγή στο Α΄ Τάγμα Σκαπανέων στις 28 Φεβρουαρίου και την 1η Μαρτίου 1948, όταν, όπως είπε ο Γρ. Ριζόπουλος, πάνω από 300 άνθρωποι, ίσως και 350, εκτελέστηκαν με πυρά πυροβολικού από τη θάλασσα. Ο απολογισμός βασίζεται σε διηγήσεις αυτοπτών μαρτύρων αλλά και στη μαρτυρία του «ψυχοπομπού», επιταγμένου και έμμισθου καπετάνιου του καϊκιού που μετέφερε τα άψυχα σώματα, Μίμη Βρονταμίτη. Η επίσημη εκδοχή δίνει 17 νεκρούς μετά από «εξέγερση». Μέχρι σήμερα η ΠΕΚΑΜ ζητεί από το επίσημο κράτος να δώσει στοιχεία, αλλά μάταια…
Κείμενο: Έρση Βατού.
Φωτογραφίες: Έρση Βατού, Χριστίνα Κωνσταντάκη.
