Θεοφάνια στην Τραπεζούντα του Πόντου

«Την ημέρα των Φώτων, κατά παλαιόν έθιμον, θα γυρνούσε σ’ όλα τα ελληνικά σπίτια ο Σταυρός. Τον περιέφεραν προνομιακά οι εκάστοτε τελειόφοιτοι του Φροντιστηρίου (Γυμνασίου) Τραπεζούντος, χωρισμένοι σε εννέα ομάδες, όσες και οι εκκλησιαστικές ενορίες τής πόλεως. Και επειδή όπως ήταν φυσικό η πολύωρη αυτή περιφορά δεν ήταν δυνατόν να γίνει σε μια μέρα με τον ένα μονάχα Σταυρό που είχε ριχτή στη θάλασσα, παραδίδονταν στις ομάδες αυτές των φοιτητών εννέα πανομοιότυποι του καταδυθέντος Σταυροί.

»Από τους τρεις αυτούς εφήβους, ο ένας κρατούσε τον Σταυρό, ό άλλος το κλασσικό ασημένιο ραντιστήρι και ο τελευταίος τον δίσκο, το περιεχόμενο του οποίου διετίθετο για τα ευαγή της Τραπεζούντος ιδρύματα.

»Εθεωρείτο δε τόσον τιμητική και περίβλεπτη ή ιερά αυτή διακονία των νεαρών τελειοφοίτων, ώστε δεν θα ήτο υπερβολή να λεχθή, πως όλοι γενικώς οι μαθηταί του Φροντιστηρίου λαχταρούσαν την ημέρα εκείνη, που, τελειόφοιτοι και αυτοί, θα αξιώνονταν να γυρίσουν τον Σταυρό των Φώτων…». Την παραπάνω πληροφορία την ανιστορούν και την επιβεβαιώνουν και οι Θεοδοσοπούλου Θ. Σοφία, Χειμωνίδης Φ. Ευριπίδης, Μουσικίδης Ζαχαρίας και ο Γιακουστίδης Θ. Σπύρος.

Θεοφάνια στο μόλο της Τραπεζούντας (1917)

Η περιφορά του Σταυρού από τελειοφοίτους του Φροντιστηρίου δεν απέκλειε και εκείνον που έβγαζε το Σταυρό από τη θάλασσα να γυρίζει στα σπίτια και να δέχεται φιλοδωρήματα (Σιδηρόπουλος Κ. Ευγένιος). «Θυμάμαι πως μια από τις ομάδες των τελειοφοίτων την τελευταία χρονιά πριν από τον ξεριζωμό ήταν και η δική μας τριάδα, από τους Φουντόπουλο Θεόδωρο, Κωφίδη Γιώργο και από μένα…» (Ευρ. Φ. Χειμωνίδης).

Στα χωριά των Σουρμένων (Τσίτα, Καρακατζί, Μουλγκάντων…), της Ματσούκας (Σούλι, Καελέν, Γιατμούσ’) και στη Μούζενα είχαν το έθιμο να γυρνούν το Σταυρό και σ’ άλλες ενορίες ομάδες νέων.

Μάλιστα οι «σταυροφόροι» βιάζονταν ποιος θα πρωτοπεράσει από τα σπίτια και άλλων ενοριών.

Τις προσφορές του κόσμου δεν τολμούσε κανείς να τις οικειοποιηθεί. Αυτό μαρτυρεί και το εξής περιστατικό, που διηγείται ο Γιάννης Τ. Σαββουλίδης, κάτοικος Θεσσαλονίκης: «Μια χρονιά στο χωριό μας Τσίτα η ομάδα μας, που έκανε την περιφορά του Σταυρού με πολύ κρύο και χιόνι, σκόνταψε και έπεσε. Τα κέρματα από το δίσκο σκορπίστηκαν και χάθηκαν μέσα στο χιόνι. Όταν με τον καιρό έλυωσαν τα χιόνια, συνέπεσε τα χρήματα να τα βρει μια ομάδα από το συνοικισμό των “Κλωστών”. Τα μάζεψαν και τα παράδωσαν αμέσως στην Εκκλησία…».

Στο χωριό Κουνάκα Ματσούκας ή περιφορά γινότανε από νέους οι οποίοι έπαιρναν το Σταυρό ύστερα από ένα είδος δημοπρασίας. Αν κατά την περιφορά έβγαζαν περισσότερα απ’ αυτά που έδωσαν, τη διαφορά την έδιναν στην Εκκλησία. Και στο χωριό Τετράλοφο Κοζάνης, όπου υπάρχουν πολλές οικογένειες από την περιοχή Ματσούκας, νέοι του χωριού γυρνούν το Σταυρό γιά λογαριασμό της Εκκλησίας, ύστερα από την κατάδυση πού γίνεται στην «Μπάρα» (Χριστοφορίδης Χριστόφορος).

Στον Καταχά της Πιερίας την περιφορά του Σταυρού την κάνει η Εκκλησιαστική Επιτροπή για λογαριασμό της εκκλησίας (Τσαντεκίδης Χ. Αβραάμ).

• Πηγή: Αρχείον Πόντου, τ. 38 (Α΄ Συμπόσιον Ποντιακής Λαογραφίας, Αθήναι 12-15/6/1981) [e-istoria.gr].