Όταν τα τσιγάρα ήταν… σιγαρέτα – Έλληνες οι κορυφαίοι καπνέμποροι τότε

Η παράδοση θέλει το πρώτο τσιγάρο να παρασκευάστηκε στον Κριμαϊκό Πόλεμο του 1853, κατά τη διάρκεια μιας πολιορκίας. Λέγεται ότι ένας Τούρκος πυροβολητής, όταν έσπασε ο αυλός της πίπας του, θέλοντας να σιγάσει την λαχτάρα του για κάπνισμα τύλιξε τον καπνό του σε χαρτί περιτυλίγματος των γομώσεων των πυροβόλων.

Οι πρώτες μαρτυρίες στις οποίες μπορούμε να αναγνωρίσουμε το αρχετυπικό τσιγάρο, ωστόσο, είναι πολύ προγενέστερες του Κριμαϊκού Πολέμου. Τον 16ο αιώνα ήδη, στη Ν. Αμερική –σύμφωνα με αφηγήσεις ιεραπόστολων– ο καπνός παρουσιάζεται τυλιγμένος σε χαρτί, τα λεγόμενα papelitos.

Η βιοτεχνική περίοδος παραγωγής τσιγάρων που άρχισε στο τέλος του 19ου αιώνα έφερε μαζί της, ως απαραίτητη αποσκευή, τη συσκευασία. Η αρχή της τυποποίησης διαβαίνει το κατώφλι της σιγαρετοπαραγωγής. Χαρτονένια και τσίγκινα κουτιά τσιγάρων και τσιγαρόχαρτων. Πολλά κουτιά εκπληκτικής ποιότητας και αισθητικής κατασκευάζονται, χρωμολιθογραφούνται και εισάγονται κατόπιν παραγγελιών από τις βιοτεχνίες καπνών και τσιγάρων.

Οι καπνοβιομηχανίες στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

Ο καπνός κάνει την εμφάνισή του στην οθωμανική επικράτεια κατά τα τέλη του 16ου αιώνα. Από το 1750, με τη σταθεροποίηση νέων ποικιλιών καπνού, αρχίζει η συστηματική παραγωγή και πολλοί κάτοικοι ασχολούνται με την καπνοκαλλιέργεια. Αρχικά η παραγωγή επαρκούσε για να καλύψει τις εγχώριες ανάγκες αλλά σιγά-σιγά τις ξεπέρασε.

Η εκλεκτή ποιότητα των ανατολικών καπνών που καλλιεργούνται στη βόρεια Μακεδονία, και ιδιαίτερα στην περιοχή της Καβάλας και της Ξάνθης, ξεπέρασε τα σύνορα και σύντομα έγινε γνωστή και στην Ευρώπη.

Στις αρχές του 19ου αιώνα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία συναντάμε τους πρώτους μικροκαπνέμπορους που είναι Έλληνες, Αρμένιοι, Λεβαντίνοι, Εβραίοι, και Τούρκοι. Οι Έλληνες καπνέμποροι, που είναι διασκορπισμένοι σε όλα τα σημεία της οθωμανικής επικράτειας, επιδίδονται ιδιαίτερα επιτυχώς στο καπνεμπόριο, το οποίο στα μέσα του 19ου αιώνα συστηματοποιείται.

Οι καλαίσθητες συσκευασίες καπνού και τσιγαρόχαρτων αποτελούν το μέσο για να κεντρίσουν το ενδιαφέρον των πελατών.

Μέσα από μια μεγάλη συλλογή αυτών των συσκευασιών, του ερευνητή και συλλέκτη Μάνου Χαριτάτου, που εκδόθηκε σε λεύκωμα από το Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο (ΕΛΙΑ) το 1998,* επιλέξαμε μια σειρά συσκευασίες που παρουσιάζουν για εμάς ιστορικό ενδιαφέρον καθώς η περιγραφή του προϊόντος και η διεύθυνση είναι γραμμένες και στην αρμενική γλώσσα. Εκείνη την εποχή σίγουρα κανείς δεν θα έδινε σημασία, ωστόσο σήμερα μαγνητίζει και κεντρίζει το ενδιαφέρον μας. Παράλληλα, οι συσκευασίες αυτές μας ταξιδεύουν στην αισθητική και εμπορική αντίληψη της εποχής. 

* Μάνος Χαριτάτος, Πηνελόπη Γιακουμάκη, Η ιστορία του ελληνικού τσιγάρου, ΕΛΙΑ, Αθήνα ²1998 (εξαντλημένο).

​Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Αρμενικά, με τον τίτλο «Αρμενικές επιγραφές στις συσκευασίες καπνού των Ελλήνων καπνοπαραγωγών και εμπόρων».