Στο υπέροχο βιβλίο του Η ενοποίηση της Ελλάδας 1770-1923, ο Douglas Dakin οδηγείται στα συμπεράσματά του σε μια σύγκριση της προσπάθειας εθνικής ολοκλήρωσης της Ελλάδας και της Ιταλίας. Προφανώς διότι πρόκειται για τις δύο ιστορικές οντότητες που επηρέασαν καθοριστικά την αρχαιότητα.
Στη σύγκριση αυτήν η Ελλάδα πορεύεται με πολλαπλάσια προβλήματα και δυσκολίες από ό,τι η Ιταλία.
Η πολιτική και η συμπεριφορά των ιταλικών πόλεων, των ιταλικών βασιλείων που συγκρότησαν την Ιταλία ως εθνικό κράτος, χαρακτηρίζεται από τον διαπρεπή ιστορικό ως τοπικιστική, επαρχιώτικη.
Αντιθέτως, εξαίρεται ο κοσμοπολιτισμός που επιδείκνυαν, ίσως αναγκαστικά, αλλά είναι μια πραγματικότητα, οι Έλληνες οι οποίοι κινούνταν μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία αλλά και οι θεσμοί που επιβίωσαν μετά την Άλωση και διατηρήθηκαν επί Τουρκοκρατίας, όπως το Οικουμενικό Πατριαρχείο.
Ολιγάριθμοι και διασκορπισμένοι μέσα στην αυτοκρατορία οι Έλληνες, δεν βρίσκονταν σε έναν συνεκτικό χώρο για να αναπτύξουν τις οικονομικές και άλλες δραστηριότητές τους και συνεπώς αναγκάζονταν σε μια οικουμενική εξάπλωση. Αυτή η οικουμενικότητα ήταν που διασφάλισε την επιβίωση του ελληνισμού στα χρόνια της σκλαβιάς και διαμόρφωσε τις κοινωνικές τάξεις που στάθηκε δυνατό να ενισχύσουν την επανάσταση.
Το πνεύμα αυτό εξέλιπε από τότε που η ελληνική ενοποίηση ολοκληρώθηκε με μια καταστροφή και εξαφανίστηκε η αστική τάξη που είχε προσφυγικές ρίζες, οικουμενική κουλτούρα και ένα υπόβαθρο παιδείας.
Οι αντικαταστάτες της ήταν, απλώς, κάποιοι πλούσιοι Έλληνες χωρίς αστικά χαρακτηριστικά.
Αυτό είχε τρομερές συνέπειες στην εξέλιξη της χώρας και της κοινωνίας της. Οι πιο έκδηλες είναι η υπανάπτυξη, η διαχρονική διαπλοκή και ένας τοπικισμός της πρωτεύουσας, που τα ήθελε –και τα θέλει– όλα δικά της.
Όταν δεν έχεις το υπόβαθρο και τη νοοτροπία να αναπτυχθείς οικουμενικά, προσπαθείς να εκμεταλλευτείς και την τελευταία ικμάδα του έθνους σου· και επειδή κατέχεις την πολιτική και ιδεολογική εξουσία, λειτουργείς με απόλυτο συγκεντρωτισμό. Ακόμη κι όταν είσαι μέλος μιας κοινότητας πεντακοσίων εκατομμυρίων πολιτών. Η εύκολη λύση, την οποία πάντοτε επιδίωκε η ελλαδική διαπλοκή, είναι να καταστήσει την εθνική επικράτεια αποικία.
Αυτός ο τρόπος λειτουργίας του ελληνικού κράτους επισώρευσε πολλά δεινά, αλλά ακόμη και για ένα πινάκιο φακής οι ελληνικές ελίτ –ο Θεός να τις κάνει– προτιμούν να τον διατηρήσουν παρά να «απλώσουν το παιχνίδι».
Ο απόλυτος τοπικισμός-επαρχιωτισμός που υπονομεύει όχι μόνο την οικονομική ανάπτυξη της χώρας αλλά και την εθνική. Η υπανάπτυξη που η νοοτροπία αυτή κρατά την πλέον ευαίσθητη περιοχή της χώρας, τη Θράκη, στην οποία η φίλη γειτονική χώρα αναπτύσσει κάθε μορφής δραστηριότητα, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Πριν από μερικά χρόνια βρέθηκα σε μια εκδήλωση, στην περιοχή, στην οποία ο πρόξενος της γειτονικής χώρας καλωσόριζε τις ελληνικές τοπικές αρχές.
Το μεγάλο λοιπόν πρόβλημα είναι πώς η χώρα θα απεμπλακεί από αυτήν την κυρίαρχη τοπικιστική-επαρχιώτικη αντίληψη της πρωτεύουσας που την κρατά δεσμευμένη στο παρελθόν.
Αναφέρω τρία παραδείγματα: η κυβέρνηση για λόγους ακατανόητους, και πέρα από κάθε έννοια δημοκρατικής νομιμοποίησης, ίσως και νομιμότητας, έκλεισε την κρατική τηλεόραση. Όταν αποφάσισε να την επαναλειτουργήσει –με τρόπο τραγικό, είναι αλήθεια–, το έκανε μόνο για την Αθήνα. Ακόμη και ο πλέον καθυστερημένος πολιτικά θα αντιλαμβανόταν ότι η ελληνική κοινωνία, στο σύνολό της, θα έβλεπε θετικά την επαναλειτουργία της ΕΡΤ3, από την οποία επαναλειτουργία η κυβέρνηση θα είχε πολιτικό όφελος. Προτιμά όμως να μην εισπράξει αυτό το όφελος, ακόμη και την ώρα που κινδυνεύει να απωλέσει την εξουσία, παρά να λειτουργήσει ένα δεύτερο κρατικό κανάλι στην ελληνική περιφέρεια το οποίο αποτελεί απόλυτη αναγκαιότητα. Φανταστείτε πόσο ισχυρή είναι η δύναμη της συγκεντρωτικής αντίληψης.
Παράδειγμα δεύτερο: η δεύτερη πόλη της Ελλάδας, η Θεσσαλονίκη, έχει αποδομηθεί, στην κυριολεξία, από τα έργα του μετρό και κυρίως από την καθυστέρηση ολοκλήρωσής τους. Το έργο όχι μόνο δεν ολοκληρώνεται, αλλά οι εργασίες του σταμάτησαν εντελώς. Κανείς δεν ξέρει αν και πότε θα συνεχιστούν, και κυρίως πότε θα ολοκληρωθούν. Αντιθέτως, η επαρχιώτικη αντίληψη των κυβερνώντων θεωρεί επιβεβλημένο να δημιουργείται κάθε χρόνο στην πρωτεύουσα μια νέα γραμμή μετρό, σαν και αυτής της Θεσσαλονίκης.
Παράδειγμα τρίτο και τελευταίο: από πηγή που δεν επιδέχεται αμφισβήτησης έμαθα πως η υλοποίηση στην Ελλάδα ενός ευρωπαϊκού προγράμματος απαιτούσε, ως προϋπόθεση από τον συμμετέχοντα, να επενδύσει στην Αθήνα. Και το ερώτημα είναι γιατί; Υπάρχει λογική σε μια τέτοια απόφαση;
Ακραία εκδήλωση του ίδιου φαινομένου είναι η ύποπτη καθυστέρηση να τοποθετηθεί το άγαλμα του Μεγάλου Αλεξάνδρου στην Αθήνα. Γιατί; Δεν τον θεωρούν Έλληνα ή δεν μπορούν να συγχωρήσουν τη δημιουργία, από τον Φίλιππο Β΄, του πρώτου ελληνικού εθνικού κράτους, ίσως του πρώτου εθνικού κράτους στην πολιτειακή ιστορία της ανθρωπότητας;
Πολύ φοβάμαι ότι η αντίληψη αυτή διατρέχει οριζόντια το πολιτικό σύστημα, και ανάλογα φαινόμενα θα συνεχίσουμε να βλέπουμε και επί άλλων κυβερνήσεων, προοδευτικών ή συντηρητικών. Είναι όμως υπονομευτική, πλέον, της ύπαρξης της Ελλάδας ως κράτους. Η ανάπτυξη, μόνο, της περιοχής της πρωτεύουσας, θα αναγκάσει τους Έλληνες πολίτες σε ακόμη μεγαλύτερη υπερσυγκέντρωση στο λεκανοπέδιο με πολλαπλά αρνητικά αποτελέσματα ακόμη και για την ακεραιότητα της χώρας.
Το θέμα είναι τόσο σοβαρό που δεν μπορεί να αφεθεί στην βούληση των εκάστοτε κυβερνώντων.
Η λύση την οποία μπορώ να διακρίνω είναι σε ένα αναθεωρημένο σύνταγμα να υπάρξει σαφής και δεσμευτική αναφορά για ισότιμη ανάπτυξη της χώρας επί ποινή απώλειας της εξουσίας. Παράλληλα, η δημιουργία περιφερειακών κινήσεων, συνεργαζόμενων μεταξύ τους, οι οποίες θα λειτουργούν ως ομάδες πίεσης της πολιτικής εξουσίας.
Βεβαίως, σε μια κοινωνία με αναπτυγμένο πολιτικό προβληματισμό και συμπεριφορά, οι κοινοβουλευτικοί αντιπρόσωποι των περιοχών θα ελέγχονταν για τις παραλείψεις τους στο θέμα αυτό, αλλά κάτι τέτοιο δεν μπορεί να απαιτήσει κανείς στην ελληνική περίπτωση. Το παράδειγμα της ΕΡΤ3, το οποίο γνωρίζω καλά, είναι και πάλι χαρακτηριστικό. Η συμπεριφορά των κοινοβουλευτικών εκπροσώπων της πόλης ήταν τραγική. Έλαμπαν διά της απουσίας τους. Το ίδιο, βεβαίως, και των φορέων. Δεν μπορεί όμως μια ολόκληρη χώρα να οδηγείται σε επικίνδυνα αδιέξοδα λόγω μιας παρωχημένης κυβερνητικής εμμονής σε πρότυπα που θυμίζουν αυταρχικές μοναρχίες.
Στις κοινωνίες των πολιτών στην ελληνική περιφέρεια εναπόκειται να αναλάβουν πρωτοβουλίες σωτηρίας της χώρας. Διότι ό,τι νέο ξεπηδήσει, θα προέλθει από την ελληνική περιφέρεια. Το κέντρο είναι βουτηγμένο στην αμαρτία. Οι καιροί ου μενετοί.
