Νέο Κορδελιό: Εκεί όπου χτυπάει η καρδιά της προσφυγιάς

Χτυπώ νεκροί κι ανοίξτε μου, να μπω για να σκουπίσω,
τον τόπο τον παντοτινό όπου θα κατοικήσω.

Μελωδικές, μα και πονεμένες, οι φωνές των γυναικών αντηχούσαν στα σοκάκια του Νέου Κορδελιού της Θεσσαλονίκης, τότε Χαρμάνκιοϊ. Έπιανε η μία το ρυθμό, ενώ έκανε τις δουλειές του σπιτιού της ή όταν παρασκεύαζε τους ονομαστούς σμυρναίικους λουκουμάδες, κι αμέσως την ακολουθούσαν οι γειτόνισσες από τα διπλανά χαμόσπιτα.

Ο πόνος του ξεριζωμού ήταν νωπός για τους Σμυρνιούς που δημιούργησαν μετά το 1922 το συνοικισμό του Νέου Κορδελιού, κι αυτόν έβγαζαν από την ψυχή τους με τα τραγούδια τους, τους πασίγνωστους αμανέδες, οι γυναίκες…

Μπαχτσεβάνηδες (αγρότες) από το Κορδελιό της Μικράς Ασίας και του Παπά τη Σκάλα (κοντινός παραθαλάσσιος οικισμός) ήταν οι πρώτοι κάτοικοι του Νέου Κορδελιού. Για να γλιτώσουν από τη φωτιά και το μαχαίρι των Τούρκων έφυγαν από το Και της Σμύρνης, και μετά από περιπλάνηση στη Μυτιλήνη και τη Χίο βρέθηκαν στην παραθαλάσσια Νέα Κρήνη της Θεσσαλονίκης. Όσοι ήταν ψαράδες στη Μικρά Ασία, έμειναν εκεί.

Οι υπόλοιποι τράβηξαν δυτικά –με μια μικρή στάση στην περιοχή της σημερινής οδού 25ης Μαρτίου–, όπου υπήρχαν εκείνη την εποχή αμέτρητα αναξιοποίητα χωράφια, αμπελώνες και καλό κλίμα.

Η μάχη με τις πέτρες και τους σκορπιούς ήταν δύσκολη, όμως οι προκομμένοι από τη φύση τους Σμυρνιοί έχτισαν σιγά-σιγά τις παράγκες τους και έφτιαξαν τους μπαχτσέδες τους. «Αν και οι άνθρωποι εδώ ήρθαν… ξεβράκωτοι, κατάφεραν να προκόψουν. Είχαν το εμπορικό δαιμόνιο και το συνέχισαν στη νέα τους πατρίδα», είπε στο pontosnews.gr ο α’ αντιπρόεδρος του Συλλόγου Σμυρναίων & Μικρασιατών Ελευθερίου-Κορδελιού «Αγία Φωτεινή», Τάσος Καράνταγλης.

Εκτός από τα χωράφια, πολλοί Σμυρνιοί κάτοικοι του Νέου Κορδελιού δούλευαν στα τούβλα ή ασχολούνταν με την κτηνοτροφία, ενώ μετά από περίπου τρεις δεκαετίες, το 1950, κατάφεραν να χτίσουν τον μεγαλοπρεπή για την εποχή ναό της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος. Αντίστοιχος ναός υπήρχε και στου Παπά τη Σκάλα, στη Μικρασία.

Το νυφοπάζαρο και τα ολονύκτια γλέντια
Ξακουστά ήταν, σύμφωνα με τον Τ. Καράνταγλη, τα ολονύχτια γλέντια των Σμυρνιών της περιοχής. Όπως αναφέρει χαρακτηριστικά, με έναν γκαζοτενεκέ για μουσικό όργανο, με μια δαχτυλήθρα ούζο και μια σαρδέλα για μεζέ ξεκινούσαν το γλέντι στις 9 το βράδυ και το τελείωναν το πρωί, λίγο πριν πάνε στη δουλειά. Το μεγαλύτερο γλέντι γινόταν το τριήμερο της Καθαράς Δευτέρας, όπου για τρεις μέρες ακούγονταν παντού βιολί, ούτι και σαντούρι.

Ιδίως οι νέοι άντρες περίμεναν τη βόλτα της Κυριακής, το γνωστό «νυφοπάζαρο». Όπως συνέβαινε πριν από τον ξεριζωμό στο Και, φορώντας τα καλά τους οι νέες κοπέλες έκαναν τον περίπατό τους, συγκεντρώνοντας πάνω τους τα βλέμματα των αντρών οι οποίοι φρόντιζαν από νωρίς να πιάσουν τα κατάλληλα… πόστα.

Μάλιστα, το «νυφοπάζαρο» της Κυριακής γινόταν και μέχρι πριν από λίγα χρόνια στο Νέο Κορδελιό – χωρίς να έχει εκλείψει εντελώς ακόμα και σήμερα…

Οι γυναίκες και δη οι Σμυρνιές ήταν ξακουστές για τη φροντισμένη εμφάνισή τους αλλά και για την καπατσοσύνη τους. Όπως είπε ακόμη ο κ. Καράνταγλης, άξια λόγου ήταν η στάση που κρατούσαν όταν κάποιοι άντρες ήταν έτοιμοι για μεγάλο καβγά, με τον κίνδυνο ακόμα και φονικού. Τότε οι γυναίκες άρχιζαν να μαλώνουν μεταξύ τους, αποσπούσαν την προσοχή, και η ένταση μεταξύ των αντρών σταματούσε.

Ο Σύλλογος Σμυρναίων και Μικρασιατών Ελευθερίου-Κορδελιού ιδρύθηκε το 1992 και αποτέλεσε την ευκαιρία να συνενωθούν κάτω από μία στέγη οι διάσπαρτοι μέχρι τότε Μικρασιάτες της περιοχής. Πέραν του κοινωνικού έργου που επιτελεί, με τη στήριξη και παιδιών με ειδικές ανάγκες, ο Σύλλογος διατηρεί την παράδοση και κάθε χρόνο αναβιώνει το πανάρχαιο έθιμο του Κλήδονα για την αναζωογόνηση της φύσης και του ανθρώπου, σύμφωνα με οποίο δίπλα σε φωτιές ζευγαρώνουν νέα ζευγάρια.

Οι Πόντιοι έρχονται αργά, αλλά μένουν και πολλαπλασιάζονται…

Αν και ελάχιστες οικογένειες Ποντίων εγκαταστάθηκαν στην περιοχή του Ελευθερίου-Κορδελιού μετά τον ξεριζωμό του 1922, μετά τις δύο μαζικές αφίξεις στην περιοχή Ποντίων από τις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης (το 1965 και τη δεκαετία του 1990) ο αριθμός τους ολοένα και αυξανόταν. Το αποτέλεσμα είναι σήμερα να αποτελούν την πολυπληθέστερη πληθυσμιακή ομάδα από τις τρεις που απαρτίζουν την περιοχή του Ελευθερίου-Κορδελιού (οι άλλες δύο είναι οι Σμυρνιοί και οι Σαρακατσάνοι).

Όπως είπε στο pontosnews.gr ο αντιπρόεδρος του Συλλόγου Ποντίων Ελευθερίου-Κορδελιού Γιώργος Κυριακού, οι Πόντιοι που κατοικούν σήμερα στην περιοχή προέρχονται κυρίως από την Αμάσεια, το Σοχούμι, την Τασκένδη, από πόλεις και χωριά του Καζακστάν, αλλά και από άλλες περιοχές της βόρειας Ελλάδας (Κιλκίς, Δράμα κ.ά.).

Στους αμπελώνες και στα εργοστάσια της περιοχής απασχολήθηκαν οι πρώτοι Πόντιοι κάτοικοι του Ελευθερίου-Κορδελιού, ενώ πολλοί ήταν εργάτες λάσπης.

Εκεί βρήκαν φτηνή γη και με τον κόπο τους κατασκεύασαν τα σπίτια τους. Ο Σύλλογος Ποντίων Ελευθερίου-Κορδελιού, ο οποίος ιδρύθηκε το 1950, πρόσφερε σημαντικές υπηρεσίες στη διανομή των οικοπέδων στους πρόσφυγες του 1965, αλλά και στη δεκαετία του 1990. Στις δραστηριότητές του περιλαμβάνεται, μεταξύ άλλων, η συλλογή τροφίμων και ρούχων για παραπληγικά παιδιά. Μάλιστα συγκεντρώνονται και πλαστικά καπάκια μπουκαλιών προκειμένου να αποκτηθούν αμαξίδια για παραπληγικούς.

Το μνημείο των Ποντίων και ο δικός τους Κωστίκας

Είναι ιδιαίτερα σημαντικό ότι μετά από επίμονες προσπάθειες του Συλλόγου Ποντίων Ελευθερίου-Κορδελιού κατασκευάστηκε το 2006 στην περιοχή, στην πλατεία Βενιζέλου, ένα μνημείο για τους Ποντίους.

Πρόκειται για το μεγαλύτερο τέτοιου είδους μνημείο που υπάρχει σήμερα σε ολόκληρη τη Θεσσαλονίκη. Σε μια μαρμάρινη πλάκα αναπαρίστανται το όρος Μελά του Πόντου και μία από τις πύλες της Κωνσταντινούπολης, στην οποία μπαίνουν πρόσφυγες Πόντιοι μετά τον ξεριζωμό, με μπροστάρη τον παπά.

Πιο πέρα, σε άλλη μαρμάρινη πλάκα, Πόντιοι με παραδοσιακές φορεσιές χορεύουν Σέρρα, ενώ μπροστά από τις δύο πλάκες βρίσκεται το άγαλμα μιας μητέρας με το παιδί της αγκαλιά.

Να σημειωθεί ότι οι πέτρες του μνημείου προέρχονται από τον Πόντο και τα μάρμαρα από τη Σμύρνη. Στο συγκεκριμένο σημείο, κάθε Σεπτέμβριο ο σύλλογος, σε συνεργασία με την Τοπική Αυτοδιοίκηση, διοργανώνει τις τριήμερες μουσικοχορευτικές εκδηλώσεις «Μοθοπωρί Αροθυμίας».

Τη δεκαετία του ’60 ψυχή του Συλλόγου Ποντίων Ελευθερίου-Κορδελιού ήταν ο γνωστός λυράρης Κωστίκας. Τον είχε επισκεφθεί πάρα πολλές φορές, και με τη λύρα του έδινε το ρυθμό σε διάφορες χορευτικές εκδηλώσεις.

Στο Σύλλογο Ποντίων Ελευθερίου-Κορδελιού λειτουργεί σήμερα και μουσείο με σκεύη από τον Πόντο.

Οι παλιννοστήσαντες

Δικά τους έθιμα έφεραν στην περιοχή παλιννοστήσαντες Πόντιοι από την πρώην Σοβιετική Ένωση, οι οποίοι εγκαταστάθηκαν μαζικά τη δεκαετία του 1990 στην περιοχή του Ελευθερίου-Κορδελιού. Για παράδειγμα, πέρα από τους γνωστούς ποντιακούς χορούς στις γιορτές και στις εκδηλώσεις χορεύουν σαλαχό και λίνσγκικα –όπως τους ονομάζουν–, ενώ εορτάζουν τις γιορτές και με το παλιό ημερολόγιο, όπως έκαναν στις χώρες της πρώην Σοβιετικής Ένωσης.

Επίσης, τηρούν πολύ συχνά το έθιμο «Νυφέπαρμα», κατά το οποίο ο γαμπρός και ο κουμπάρος πηγαίνουν να πάρουν τη νύφη από το σπίτι της. 

Τέλος, η νύφη μπαίνει με το σαλαχό στο γαμήλιο γλέντι, όπου της δίνουν χρήματα οι καλεσμένοι ως δώρα για το γάμο, ενώ συνηθισμένη λιχουδιά είναι το χατσαπούρι, παραδοσιακή συνταγή της Ρωσίας, σύμφωνα με την οποία παρασκευάζεται ένα είδος πίτας που έχει βάση τα τυροκομικά προϊόντα.

Ρωμανός Κοντογιαννίδης