Όταν κάνεις έρευνα για το Ακριτικό Έπος είναι σχεδόν απίθανο να μην συναντήσεις κάποιο από τα έργα του Δημήτρη Σκουρτέλη. Ενός ζωγράφου ειδικευμένου στην ιστορία της βυζαντινής τέχνης, που στην πραγματικότητα έχει αφιερώσει τη ζωή του στο να δίνει εικόνα στα ποιήματα και τα τραγούδια των γενναίων του Βυζαντίου.
Μικρασιάτης και γεννημένος στην Αθήνα, ο Δημήτρης Σκουρτέλης σπούδασε ζωγραφική στη Γαλλία και στη συνέχεια ασχολήθηκε με την αγιογραφία.
Οι τοιχογραφίες του κοσμούν πολλούς ελληνικούς ναούς, τα έργα του έχουν δημοσιευτεί και τυπωθεί σε κάρτες, ενώ πολλά βρίσκονται στη Γαλλία και τη Γερμανία.
Στο pontos-news.gr έχουμε τη χαρά να εικονογραφούμε ένα πολύ σημαντικό κομμάτι της ενότητας του ΠΟΝΤΟΥ, αυτή του Aκριτικού Κύκλου, με τα έργα ζωής του γνωστού ζωγράφου. Και μέσα από τη δουλειά του μας δόθηκε η ευκαιρία να τον γνωρίσουμε και να μάθουμε τι τον οδήγησε στο πάθος του για τους Ακρίτες, τις ημέρες και τα έργα τους.
Πόσα χρόνια ασχολείστε με το Ακριτικό Έπος και πώς προέκυψε αυτή η ενασχόληση;
Ασχολούμαι σχεδόν από 20 ετών. Πάντα μου άρεσαν τα περιπετειώδη, τα ηρωικά, και παρόλο που σπούδαζα στη Γαλλία σκέφτηκα να ασχοληθώ με την ελληνική ηρωική μεσαιωνική παράδοση. Και σιγά-σιγά, βήμα-βήμα, βιβλίο με βιβλίο, ποίημα με ποίημα άρχισα να τα μελετάω και μετά να τα εικονογραφώ. Ωστόσο η εικονογράφηση δεν είχε να κάνει μόνο με την ανάλυση των ποιημάτων και τις περιπέτειες των ηρώων, αλλά έπρεπε να γίνει και μια έρευνα πάνω στα ρούχα τους, τις στολές, τα όπλα τους, και σε πολλές άλλες πτυχές.
Οι περισσότεροι ακούγοντας τη λέξη Ακρίτας σκεφτόμαστε αυτομάτως τον Διγενή. Αυτό συμβαίνει γιατί έχουν διασωθεί πιο πολλά ποιήματα γι’ αυτόν, ήταν ο πιο γενναίος, ή επειδή ήταν «καθαρόαιμος Έλληνας»;
Καταρχάς θα ήθελα να πω ότι η λέξη «Ακρίτας» είναι ποντιακή. Η κοινή λέξη είναι Ακρίτης, όπως λέμε πολίτης, τραπεζίτης. Η ποντιακή παραλλαγή είναι Ακρίτας, και ίσως επειδή είναι πιο εύηχη καθιερώθηκε πανελληνίως. Και τα ποντιακά τραγούδια είναι από τα πιο γνήσια, μπορούμε να πούμε, από τα πιο κοντινά στην πραγματικότητα των συνόρων.
Όσο αφορά το ερώτημά σας, να πω ότι ο Διγενής είναι ο μεγαλύτερος ήρωας από όλους γιατί πολέμησε με τον Χάρο. Υπάρχει και ο Μαυροειδής που πολέμησε με τον Χάρο, αλλά για να γλιτώσει την αγαπημένη του και όχι τον εαυτό του. Φυσικά και αυτός έχασε.
Ο Διγενής και ο Χάρος
Ο Διγενής δεν ήταν γνήσιος Έλληνας. Το λέει και το όνομά του: δύο γένη. Το πραγματικό του όνομα ήταν Βασίλειος Διγενής, και Ακρίτας ο τίτλος του. Ήταν γιος του Εμίρη Μουσούρ και της Ειρήνης, κόρης του βυζαντινού Ανδρόνικου Δούκα, ο οποίος είχε εξοριστεί για ανταρσία στα στρατεύματα.
Υπάρχει μια ολόκληρη φιλολογία για την καταγωγή του πατέρα του Διγενή, του Μουσούρ, ο οποίος πράγματι πρέπει να έχει προγόνους και αιρετικούς Μανιχαίους. Αυτοί όντως είχαν καταφύγει στους μουσουλμάνους. Αναφέρονται ως πρόγονοί του ο Χρυσόχειρ και ο Καρβέας, υπαρκτά ιστορικά πρόσωπα που θεωρούνται ως αιρετικοί, οι οποίοι πήγαν στους μουσουλμάνους. Αλλά δεν είναι μόνο αυτοί οι πρόγονοι του Μουσούρ, είναι και γνήσιοι μουσουλμάνοι, γνήσιοι Άραβες, οπότε ο Διγενής προέρχεται από δυο γένη.
Τώρα όσοι είναι ακραίοι εθνικιστές δεν θέλουν να το παραδεχθούν, αλλά δεν υπάρχει καμία ιστορική ή ποιητική πηγή που να το περιγράφει. Έπειτα, να μην ξεχνάμε, ο Διγενής Ακρίτας ήταν ο ήρωας της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, που ήταν αυτοκρατορία, δηλαδή πολυεθνικό κράτος. Πίστευε ότι αποστολή της ήταν να διαδώσει την ορθοδοξία σε όλο τον κόσμο. Ειδικά τους Άραβες, τους μουσουλμάνους, δεν μπορούσε να τους θεωρήσει ξένους. Γιατί μην ξεχνάμε ότι μερικούς αιώνες πριν, όλη η Μέση Ανατολή μέχρι κάτω την Αίγυπτο ήταν Βυζάντιο. Και έμεναν και Έλληνες εκεί. Πάρα πολλές πόλεις ήταν ελληνικές. Δεν μπορούσε το Βυζάντιο να τους θεωρήσει ξένους. Θα ήταν πολιτικό και ιστορικό λάθος.
Πάντως ο Διγενής ήταν ξανθός, παρά την αραβική καταγωγή του, με μαύρα μάτια. Και νομίζω ότι σε κάποιο σημείο του γραπτού έπους αναφέρεται ότι σε έπιανε φόβο όταν τον έβλεπες. Δηλαδή δεν ήταν ωραίο θέαμα. Ήταν σκληρός.
Για τη θέση της γυναίκας στα ακριτικά έπη αναφέρετε: «Μπορούμε άφοβα να ισχυριστούμε πως το κύριο θέμα του Ακριτικού Έπους δεν είναι ο πόλεμος κατά των μουσουλμάνων, αλλά οι αλλεπάλληλες αρπαγές γυναικών, που γίνονται κύρια για λόγους γοήτρου».
Ναι, αυτό είναι και το κύριο θέμα της Ιλιάδας. Αυτό είναι και το κύριο θέμα της ζωής του Διγενή. Σχεδόν όλα τα άλλα επεισόδια αναφέρονται περιληπτικά, και τα επεισόδια που αναφέρονται με κάθε λεπτομέρεια είναι αυτά που σχετίζονται με τον έρωτα του Διγενή, με την απαγωγή της κοπέλας από τον Διγενή και με τους πολέμους που κάνει για να υπερασπίσει τη γυναίκα του από αυτούς που ήθελαν να την αρπάξουν. Εκεί είναι ο πυρήνας του έπους του Διγενή.
Τώρα, όσο αφορά τη γυναίκα, αμφιβάλλω εάν υπήρχαν γυναίκες πολεμίστριες στο Βυζάντιο. Αλλά υπήρχε μια πολύ δυνατή παράδοση για Αμαζόνες στη Μικρά Ασία.
Οι Αμαζόνες του Πόντου;
Δεν είναι μόνο οι Αμαζόνες του Πόντου. Υπήρχαν Αμαζόνες και από την Αφρική, δηλαδή είχαν έρθει Αμαζόνες και από τον Βορρά και από τον Νότο.
Για παράδειγμα, η Αμαζόνα Μυρίνα που είναι από την Αφρική ίδρυσε τη Σμύρνη. Και είχαν συνδεθεί με τη λατρεία της Μεγάλης Μητέρας, της Ρέας, της Κυβέλης, της γυναικείας θεότητας. Φαίνεται λοιπόν ότι αυτή η παράδοση ήταν πολύ ζωντανή στη Μικρά Ασία ακόμα και τον Μεσαίωνα, και γι’ αυτό εμφανίζονται γυναίκες πολεμίστριες στα ακριτικά έπη. Δεν νομίζω ότι αντανακλούν την πραγματικότητα, ούτε και ότι πολεμούσαν μαζί με τους Ακρίτες.
Η Αμαζόνα Μαξιμώ
Ωστόσο βρέθηκε μια επιγραφή που ανέφερε κάποια Μάξιμαν «Καισεννίαν Μάξιμαν την και Αμαζόνιν την σεμνοτάτην ματρώναν στολάταν αρχιέρειαν». Αμαζόνα ήταν ο ιερατικός της τίτλος. Όπως είπαμε, οι Αμαζόνες της Αφρικής συνδέονταν με τη λατρεία της Μεγάλης Μητέρας. Κι ο κόσμος που διάβασε αυτή την επιγραφή κατέληξε να ονομάσει την Αμαζόνα Μαξιμώ, ενώ το Μάξιμαν είναι επίθετο. Έτσι δημιουργήθηκε η Αμαζόνα Μαξιμώ, η οποία είναι φανταστικό πρόσωπο. Ωστόσο δεν είναι καθόλου φανταστική η παράδοση των Αμαζόνων που προέρχεται από την αρχαιότητα.
Πάντως η γυναίκα παίζει κι άλλο ρόλο στο ακριτικό έπος. Είναι πρώτα απ’ όλα το έπαθλο, αλλά παίρνει μέρος σε ό,τι γίνεται. Του θυμίζει ότι είναι καθήκον του να πολεμήσει, πως δεν αξίζει να του δοθεί χωρίς να πολεμήσει για αυτήν.
Οι πηγές των ερευνών σας;
Ανθολογίες δημοτικών τραγουδιών… Του Πολίτη, του Καλονάρου. Υπάρχουν και γραπτά ακριτικά έπη, παραδομένα από τη βυζαντινή εποχή. Όλα αυτά μαζί, σιγά-σιγά, πολλές παραλλαγές, μελετήθηκαν.
Τα χρώματα που χρησιμοποιείτε…
Αυτά προέρχονται από την αγιογραφία. Δηλαδή χρησιμοποίησα σαν βάση την τεχνοτροπία της βυζαντινής αγιογραφίας, η οποία ανήκει στο γενικότερο πλαίσιο της βυζαντινής τέχνης που δεν περιλάμβανε μόνο θρησκευτικά θέματα αλλά είχε θέματα από όλο τον κύκλο.
Μάλιστα, συγκεκριμένα για το Ακριτικό Έπος υπάρχει μαρτυρία για την ύπαρξη ενός εικονογραφημένου χειρόγραφου, το οποίο έχει χαθεί και είναι από τη Βυζαντινή Εποχή.
Επίσης ένα από τα χειρόγραφα που έχουμε αυτή τη στιγμή στα χέρια μας, το χειρόγραφο Εσκοριάλ, έχει κενά αφημένα για εικονογράφηση, η οποία δεν έγινε ποτέ μάλλον για οικονομικούς λόγους.
Εκτός από τις αγιογραφίες και τις εικονογραφήσεις των ακριτικών επών κάνετε κι άλλα πράγματα;
Έχω κάνει ένα κόμικ, στο οποίο έχω δώσει πιο ρεαλιστικό υπόβαθρο. Δεν θα γινόταν πιστευτό εάν ζωγράφιζα έναν Ακρίτα να πολεμάει εναντίον 100.000 ατόμων. Εδώ, που είναι πιο αφαιρετική η τεχνοτροπία, είναι πιστευτό. Το εκλογίκευσα λιγάκι και έχω κάνει ένα κόμικ μερικών εκατοντάδων σελίδων, το οποίο ακόμα δεν έχει δημοσιευτεί.
Εδώ θα ήθελα να πω ότι το Ακριτικό Έπος δεν είναι για παιδιά. Ο κόσμος νομίζει ότι είναι κατάλληλο, αλλά περιλαμβάνει πολύ σκληρές σκηνές. Το ίδιο συμβαίνει και με τα γνήσια παραμύθια, τα οποία επίσης δεν θα τα εγκρίναμε για να διαβαστούν από παιδιά. Τα παραμύθια πλέον είναι διασκευασμένα. Τα γνήσια, εκείνα που μάζεψαν λαογράφοι και φιλόλογοι, περιέχουν πολύ σκληρά πράγματα. Παλιότερα δεν υπήρχε λογοτεχνία για παιδιά.
Βέβαια να πω ότι συνεχίζω να κάνω πίνακες σχετικούς με το Ακριτικό Έπος. Μερικά βρίσκω κάποιον καλύτερο τρόπο να τα δείξω ή ολοκληρώνω διάφορες σκηνές.
Ουσιαστικά τα έργα μου –έχω περίπου 100 έργα– μπορούν να εκτεθούν σαν μια σειρά. Δηλαδή από τη γέννηση μέχρι το θάνατο του Διγενή ή κάποιου άλλου ήρωα. Το όνειρό μου είναι να γίνει μια πλήρης έκθεση όλων αυτών, και μόνιμη εάν είναι δυνατόν, όπου να φαίνεται όλη η ιστορία. Ωστόσο θα ήθελα να έχω και αρχαιολογικά δείγματα, ώστε ο κόσμος όταν τα βλέπει να έχει μια πλήρη εικόνα.
Κάτω από την Ακρόπολη έχουν βρεθεί πιάτα, κεραμικά που δείχνουν Ακρίτες. Μάλιστα σε κάποια από αυτά αναγνωρίζουμε και στίχους από ακριτικά τραγούδια, το οποίο για μένα είναι συγκλονιστικό. Δείχνει μια συνέχεια που δεν την βρίσκει κανείς αλλού. Και κάτω από την Ακρόπολη! Ωραία κομμάτια υπάρχουν και στην αρχαία Κόρινθο. Συγκλονιστικά λόγω της αρχαιότητάς τους – ή μάλλον που τεκμηριώνουν την αρχαιότητα των σημερινών τραγουδιών.
Θα θέλατε να προσθέσετε κάτι;
Ναι, για να προβληθεί το Ακριτικό Έπος και να πάρει τη θέση που του αξίζει στη νέα Ελλάδα, δεν φθάνει ένας άνθρωπος και δεν φθάνει μια ειδικότητα. Δεν φθάνει μόνο ένας ζωγράφος όπως είμαι εγώ. Πρέπει να συμμετέχουν λογοτέχνες και κινηματογραφιστές κ.ά.
