Σε ώρες περισυλλογής, η σκέψη ανατρέχει στην Πόλη. Η θαυμαστή πνευματική δημιουργία της συγκλονίζει το νου του ανθρώπου. Σε μέρες χαλεπές, η ψυχή αναζητά στήριγμα να αποτινάξει την απαισιοδοξία και τον μαρασμό των καιρών. Μείναμε μετέωροι, με ένα αδειανό σήμερα και ένα ανύπαρκτο μέλλον. Αλλοιώσαμε τη γλώσσα μας, διαστρεβλώσαμε την ιστορία μας, χάσαμε τη μνήμη μας, θρυμματίσαμε τις αξίες μας – και τώρα;
Αναπόφευκτα, πρέπει να κοιτάξουμε πίσω μας. Όχι φυσικά σε μια στείρα παρελθοντολογία, αλλά σε μια προσπάθεια να ανασυνθέσουμε τον κομματιασμένο μας εαυτό.
Ας μεταφερθούμε νοερά στην Κωνσταντινούπολη, το 1861. Ψάχνουμε βιβλιοθήκες, ανακαλύπτουμε συνεχώς κείμενα λογίων, προσωπικότητες θαυμαστής ακτινοβολίας. Μένουμε έκθαμβοι από την πληθώρα των υποδειγματικών σχολείων, των εκδοτικών έργων και της συλλογικής δραστηριότητας.
Πέραν από την ατέλειωτη απαρίθμηση των πνευματικών δημιουργημάτων της εποχής εκείνης, πρέπει να τολμήσουμε ένα χρονικό άλμα ζώντας την ατμόσφαιρα και τις συνθήκες βίου και έργου εκείνων των ανθρώπων.
Οι θεσμοί που διαμόρφωσαν οι Μεταρρυθμίσεις (Τανζιμάτ) στην Οθωμανική Αυτοκρατορία επέτρεψαν στους Έλληνες να οργανώσουν και να διαδώσουν ιδιαίτερα την Παιδεία τους. Κορυφαίο δείγμα αυτής της τιτάνιας προσπάθειας είναι η ίδρυση του Εν Κωνσταντινουπόλει Ελληνικού Φιλολογικού Συλλόγου (ΕΦΣΚ).
Κατά τον Κωνσταντίνο Ηροκλή Βασιάδη, έναν από τους βασικούς εμπνευστές και ιδρυτές του Συλλόγου, η δημιουργία του απέβλεπε στη «συγκέντρωσιν των ενεργειών τών εν τη Οθωμανική Αυτοκρατορία ελληνικών επαρχιών και εις την σκόπιμον σύμπραξιν πασών τών εν αυταίς κοινωνικών τάξεων, λογίων, εμπόρων, κλήρου, λαού προς εκκαθάρισιν του ελληνικού χαρακτήρος από των ασχημιζόντων αυτόν ρύπων της πολυχρόνου δουλείας και αμαθείας, όπως και αύθις εν ταις της Ανατολής ταις χώραις αναλάμψωσι τα γνήσια του ελληνικού πνεύματος γνωρίσματα, το φιλελεύθερον, το φιλόπατρι, το φιλομαθές, το μεγαλοφυές, τουτέστιν πρότυπα απαράμιλλα κληροδοτηθέντα τω ανθρωπίνω γένει υπό του ελληνικού έθνους». Σύμφωνα με τον ίδιο, «ο ΕΦΣΚ αναλαμβάνων και καθήκοντα εκπαιδευτικά, κατέστη οιονεί Υπουργείον Παιδείας τών εν Τουρκία Ελλήνων».
Ο ΕΦΣΚ συνέβαλε σημαντικά στον πολιτισμό και τη διάδοση της γνώσης, και με την ίδρυση και οικονομική ενίσχυση σχολείων, ανωτέρων και κατωτέρων, καθώς και με την έκδοση και διάθεση διδακτικών βιβλίων.
Στο ενεργητικό του Συλλόγου καταγράφονται η έκδοση Συγγράμματος Περιοδικού σε σαράντα τόμους κατά την περίοδο 1863-1912, η σύσταση εξειδικευμένων επιτροπών (Αρχαιολογική, Βιολογική, Εκπαιδευτική, Κοινωνιολογική, Φιλολογική Επιτροπή, Νομικό Τμήμα), η διοργάνωση διαλέξεων και εκπαιδευτικών συνεδρίων καθώς και η δημιουργία πλουσιότατης Βιβλιοθήκης και ανεκτίμητου Αρχείου.
Εκείνο που χαρακτηρίζει την εποχή εκείνη είναι η έφεση προς δημιουργία, ο ένθεος ζήλος ανθρώπων να αφήσουν το αποτύπωμά τους στο ιστορικό γίγνεσθαι. Δεν έχει σημασία αν είναι αυτός ο απλός, ακούραστος στοιχειοθέτης σε πιεστήριο ή ο διακεκριμένος ιατροφιλόσοφος. Ο καθένας, με πίστη στις εδραίες αξίες –αυτές ακριβώς τις αξίες που σήμερα ευτελίσαμε και αποκαθηλώσαμε– κατέθετε την ίδια του τη ζωή για το καλό όλων των συνανθρώπων του.
Οι αυτονόητες για μας σημερινές ανέσεις και τεχνικά μέσα που διαθέτουμε ήταν ανύπαρκτα σε εκείνους. Ας αναλογισθούμε πώς έγραφαν κείμενα απαράμιλλης καλλιέπειας, μεστά νοήματος και ιδεών, κυριαρχούμενα από τη φλόγα της δημιουργίας. Με τη λυχνία πετρελαίου να θαμπώνει την όραση, τον κονδυλοφόρο και το βάσανο του μελανοδοχείου πάνω σε δυσεύρετα χαρτιά γραφής. Ώρες ατέλειωτες, νύχτα-μέρα σκυμμένοι σε υγρά και παγωμένα δωμάτια… Συζητήσεις με γόνιμο διάλογο για την εκπλήρωση του ιερού σκοπού. Σωματική εξάντληση απίστευτη για τα σημερινά δεδομένα. Η ψυχή όμως υπερέβαινε το σώμα και ο νους πετούσε σε δυσθεώρητα ύψη.
Δυστυχώς, η πνευματική κληρονομιά που μας άφησαν οι πρόγονοί μας στην Κωνσταντινούπολη παραμένει εν πολλοίς άγνωστη και αναξιοποίητη. Χρέος μας είναι όχι απλώς να την αναδείξουμε, αλλά να την αναγάγουμε ως πρότυπο δημιουργικής έμπνευσης για το σήμερα.
