Η Ποντιακή λογοτεχνία στην ΕΣΣΔ – Τα όρια των επιλογών επί Λένιν και Στάλιν
Του Βασίλη Τσενκελίδη *
Πριν από την Οκτωβριανή Επανάσταση του 1917, ο πολιτισμός των Ελλήνων της Ρωσικής Αυτοκρατορίας δε διέφερε σχεδόν σε τίποτα από τον πολιτισμό των συμπατριωτών τους στις μητροπόλεις από την Ήπειρο μέχρι και τον Πόντο. Τα σχολεία και τα εκπαιδευτικά ιδρύματα ήταν κοινοτικά. Το μεγαλύτερο εκπαιδευτικό κέντρο του Εύξεινου Πόντου ήταν το Φροντιστήριο της Τραπεζούντος και η εκπαίδευση γινόταν στην καθαρεύουσα.
Το κλίμα που επικρατούσε στους Έλληνες της Ρωσίας άρχισε να αλλάζει στις αρχές του 20ου αιώνα. Ένα από τα πρώτα δείγματα της αλλαγής ήταν το θεατρικό έργο ενός μεγάλου δραματικού συγγραφέα του Ποντιακού Ελληνισμού, του Γεώργιου Φωτιάδη, με τίτλο «Τα σκοτάδια» ή «Ο Λαζάραγας».
Ο Γεώργιος Φωτιάδης γεννήθηκε στην πασίγνωστη Κρώμνη του Πόντου και έζησε στη Γεωργία. Επηρεασμένος από το κλίμα και τα γεγονότα που οδήγησαν στην επανάσταση του 1905 στη Ρωσία, ο ίδιος προσαρμόστηκε στη νέα αντίληψη.
«Τα σκοτάδια» είναι ένα πρωτοποριακό λαϊκό έργο, γραμμένο στην ποντιακή διάλεκτο. Το μήνυμά του είναι ότιόσο θα υπάρχουν τα σκοτάδια, οι προλήψεις και τα μάγια, δεν θα υπάρχει θέση για το φως, την αλήθεια και την ελευθερία.
Επιβεβλημένες αλλαγές
Η Ρωσική διανόηση σε μεγάλο βαθμό επηρεάστηκε από τις επαναστατικές ιδέες. Την καινούρια τάση ακολούθησε και ένα μέρος της διανόησης των εθνικών μειονοτήτων. Κανείς δεν περίμενε πόσο επώδυνες και πολλές φορές ανούσιες θα ήταν οι επερχόμενες αλλαγές…
Μετά την επανάσταση, οι περισσότεροι υποστηρικτές της παραδοσιακής σχολής της Τραπεζούντας έφυγαν στην Ελλάδα. Αυτοί που απέμειναν προσπάθησαν να κρατήσουν ζωντανή την παλαιά μέθοδο, ήταν όμως αντιμέτωποι με τις νέες τάσεις που διαμορφώνονταν υπό την επιρροή της κομματικής γραμμής των μπολσεβίκων. Με την πάροδο του χρόνου, στους κόλπους της ελληνικής διανόησης της Σοβιετικής Ένωσης άρχισε να επικρατεί η γραμμή του Στάλιν, η αμφισβήτηση της οποίας έβαζε σε κίνδυνο ακόμα και την ίδια τη ζωή όποιου σκεπτόταν διαφορετικά.
Ακόμα και πριν από την επικράτηση του Στάλιν, με την άνοδο των μπολσεβίκων στην εξουσία το 1917, η ζωή στη Ρωσία και μετέπειτα στην Σοβιετική Ένωση υπέστη τεράστια αλλαγή σε όλους τους τομείς. Στη λογοτεχνία και την τέχνη παρουσιάστηκε μια νέα τάση, ο λεγόμενος σοσιαλιστικός ρεαλισμός. Η ουσία αυτής της μεθόδου σχετίζεται με την προσπάθεια μιας «ειλικρινούς» και ιστορικά συγκεκριμένης αντανάκλασης της πραγματικότητας κατά τη διάρκεια της επαναστατικής ανάπτυξης υπό το φως των κομμουνιστικών ιδεωδών.
Σοσιαλιστικός ρεαλισμός
Η δημιουργική δραστηριότητα των Ποντίων συγγραφέων της Σοβιετικής Ένωσης από την αρχή τέθηκε υπό την επιρροή της νέας μεθόδου. Η νέα αυτή μέθοδος έπρεπε να ριζώσει στο ελληνικό γλωσσικό περιβάλλον, με απώτερο σκοπό να φθάσει και να επηρεάσει την Ελλάδα, η οποία –κατά το Κόμμα- βρισκόταν στο «αστικό» στρατόπεδο.
Στις 23 Απριλίου 1932, ο Στάλιν επέβαλε νέα… ήθη στη λογοτεχνία και την τέχνη. Στην πραγματικότητα, απαγόρευσε οποιαδήποτε δημιουργική δραστηριότητα χωρίς την άδεια του Κόμματος. Οι Έλληνες λογοτέχνες, οι οποίοι είχαν πρόσβαση στη νέα πνευματική σταλινική ελίτ, στρατεύτηκαν στον αγώνα για νίκη του σοσιαλισμού.
Έτσι, ένας από τους γνωστούς λόγιους, ο Α. Κόκκινος, στο περιοδικό στην ποντιακή διάλεκτο με την ονομασία «Φιλολογικον Σςαβαχλαεμαν» (Φιλολογική Αυγή) έγραψε: «Για τεμας ι φιλολογια εν εναν αςα ενεργιτικα μινκινια που κυλανεβ το προλεταριατον, εν ενα αςα ςτιβαρα οπλα τι αγοναθε, εν εναν τροπος που ογλιγορεβ το χτιςιμον, το γιατρεμαν τι νευ κοςμυ, κε ο ςινγραφεας πρεπ να εν ο επαναςτατες που ακоλυθα το κομα ντο καθοδιγα τιν ταξινα τ, παντα ςα προτα τα γραμας» (Για εμάς η φιλολογία είναι ένα από τα εργαλεία που χρησιμοποιεί το προλεταριάτο, ένα από τα στιβαρά όπλα στον αγώνα του, ο τρόπος επιτάχυνσης της κατασκευής (και) επεξεργασίας του νέου κόσμου και ο συγγραφέας πρέπει να είναι επαναστάτης, να ακολουθεί το κόμμα που κατευθύνει την τάξη του, πάντα στις πρώτες γραμμές».
Κομματική λογοκρισία
Ο ίδιος ο Λένιν δήλωνε ότι ο Τύπος πρέπει να είναι κομματικός ανοίγοντας έτσι δρόμο στη δικτατορία της λογοκρισίας. Οι συγγραφείς εκείνης της εποχής κάλυπταν τη ζωή των απλών Ελλήνων, εργατών και αγροτών. Περιγράφονταν τα γεγονότα που συνδέονταν με την Οκτωβριανή Επανάσταση, τον εμφύλιο πόλεμο, την οικοδόμηση του σοσιαλισμού, την εκβιομηχάνιση της χώρας.
Η κινητοποίηση των λογίων για την καταπολέμηση όλων των δυνατών αντιρρήσεων στο χώρο της τέχνης εθεωρείτο καθήκον και υποχρέωση στη διαρκή ταξική πάλη.
Α. Κόκκινος γράφει περαιτέρω: «Πρεπ να λεγομε πος ιμες … εναντια ςι φιλολογιαν που φερ κε παρυςιαζ τιν πςιχολογιαν χοριςτα αςον τακςικον τον αγοναν κε κεςς ςχεςιν με το κινονικο-ικονομικον τιν πραγματικοτιτα». (Πρέπει να πούμε ότι είμαστε κατά της φιλολογίας που εκπροσωπεί και παρουσιάζει την ψυχολογία εκτός της ταξικής πάλης και δεν έχει καμία σχέση με την κοινωνικό-οικονομική πραγματικότητα).
Είναι προφανές ότι η κυριαρχία της σταλινικής γραμμής στην ποντιακή λογοτεχνία ήταν απόλυτη. Για τους Σοβιετικούς, οι αστικοί συγγραφείς σκόπιμα χρησιμοποιούσαν το θέμα του έρωτα και της ομορφιάς της φύσης και των γυναικών, για να αποσπάσουν την προσοχή του αναγνώστη από την ταξική πάλη. Τέτοια θέματα με φόντο έναν φανταστικό και ιδεαλιστικό κόσμο καθιστούσαν το άτομο κατώτερο των περιστάσεων.
Η Σοβιετική ποίηση
Χαρακτηριστικό παράδειγμα του σοσιαλιστικού ρεαλισμού και της κινητοποίησης για τον ταξικό πόλεμο ήταν η ποντιακή ποίηση.
Ο Γιάγκος Κανονίδης με το ψευδώνυμο Damon Eristeas, το Δεκέμβριο του 1933 δημοσίευσε το ποίημα του «Στη συγκομιδή του βαμβακιού».
Τραγοδι ι Ανθι κ ι Μαρια (Τραγουδά η Ανθή και η Μαρία)
Τρεςς λιγαρια, ςιν μεςιν εμπεν (Βιάζεται, μέχρι τη μέση φθάνει)
– Μετ εμεναν, κοριτςςια, πεδια, (Μαζί μου κορίτσια, αγόρια)
Σιν ςοςαμιλαν πιος εγβεν?
(Στο σοσιαλιστικό ανταγωνισμό ποιός θα είναι πρώτος;)
Εβδομιντα ι νορμα τα εργατα, (Εβδομήντα το προσδοκώμενο για τον εργάτη)
Ικοςπεντε προςθετο εγο! (Εγώ προσθέτω άλλα εικοσιπέντε!)
Κε λανκεφς, Κερεκι μαβροματα: (Προσπερνάς, Κυριακή, μαυρομάτα)
– Μετ εςεναν μαζι κε εγο! (Μαζί σου και εγώ!)
Οι διανοούμενοι Πόντιοι πίστευαν πραγματικά σε ένα μεγάλο και ευτυχισμένο μέλλον και υποστήριζαν τις αλλαγές στη χώρα.
Ένας άλλος ποιητής, ο Γιάγκος Φωτεινός, έγραψε ένα επίσης χαρακτηριστικό ποίημα για τους αγρότες: «Διακοπές στο κολχόζ».
Ο Α. Ριώνης άγγιξε την κατάσταση στην Ελλάδα θεωρώντας τον Ελευθέριο Βενιζέλο εκφραστή του καπιταλισμού. Το ποίημά του ήταν γεμάτο με ταξικό μίσος και ονομαζόταν: «Αύριο θα πάρουν την εξουσία! Βενιζέλος – καπιταλιστής».
Μεταξύ των Ελλήνων της Μαριούπολης ιδιαίτερα γνωστός ποιητής και συγγραφέας ήταν ο Γεώργιος Κοστοπράβ.
Οι πειραματισμοί με την ποντιακή και γενικώς την ελληνική ποίηση και πεζογραφία τελείωσαν το 1937-38. Τότε, με την εντολή του Στάλιν έκλεισαν όλα τα ελληνικά πολιτιστικά κέντρα και οι διανοούμενοι διώχτηκαν ως εχθροί του λαού. Φυλακίστηκαν και πολλοί εκτελέστηκαν, κυρίως εκείνοι που θαύμαζαν τον σταλινισμό. Αυτό είναι και το παράδοξο της σταλινικής περιόδου.
(τα κείμενα στην ποντιακή γράφτηκαν με το 20γράμματο αλφάβητο των Ελλήνων της ΕΣΣΔ, το οποίο είναι μη τονούμενο)
*Ο Βασίλης Τσενκελίδης είναι ιστορικός και δημοσιογράφος
Ένθετο
Η παρουσία των Ελλήνων στο Βορρά του Ευξείνου Πόντου πριν από την προσάρτησή του στη Ρωσική Αυτοκρατορία, στο τέλος του 18ου αιώνα, ήταν ελάχιστη. Αυτόχθονες Έλληνες κατοικούσαν κυρίως στην Κριμαία και την Υπερκαυκασία. Οι αρχαίες ελληνικές αποικίες στο μεγαλύτερο ποσοστό τους καταστράφηκαν μετά την πτώση του Βυζαντίου και της Αυτοκρατορίας της Τραπεζούντας, δηλαδή μετά τον 15ο αιώνα. Ισχυρές εστίες Ελληνισμού δημιουργήθηκαν με την κάθοδο των Ρώσων στην Οδησσό, τη Μαριούπολη, την Κριμαία και τον Καύκασο, αλλά και σε όλον το νότο της Ρωσικής αυτοκρατορίας , κατά τον 18ο και 19ο αιώνα. Την πλειοψηφία των Ελλήνων της περιοχής αποτελούσαν τότε οι πρόσφυγες και οι μέτοικοι από τον Πόντο.
Κεντρική φωτογραφία άρθρου: οι σύνεδροι του Α Συνεδρίου των συγγραφέων της ΕΣΣΔ
Φωτό: Α Συνέδριο των συγγραφέων της ΕΣΣΔ
Φωτό: Γεώργιος Κοστοπράβ
Φωτό: Κώστας Τοπχαράς (Κανόνίδης)
