Πάνω στον λόφο του Φιλοπάππου, δίπλα στην Πνύκα όπου στην αρχαιότητα συγκαλούνταν η Εκκλησία του Δήμου και αγόρευαν οι Αθηναίοι της Κλασικής εποχής, υπάρχει ένα ταπεινό εκκλησάκι αφιερωμένο στον μεγάλο Θεσσαλονικιό Άγιο, τον Άη-Δημήτρη. Είναι ο ναός του Αγίου Δημητρίου του Λουμπαρδιάρη. Βρίσκεται δίπλα στα σπαράγματα του Διατειχίσματος, του τείχους που κατασκευάστηκε στα τέλη του 4ου αι., για να φυλάξει τους Αθηναίους από τον κίνδυνο των Μακεδόνων! Έλα που όμως η ιστορία τα έφερε έτσι κι ένας Μακεδόνας αιώνες μετά κατά την σκοτεινή εποχή της τουρκοκρατίας, φύλαξε από το κακό και έσωσε τους Αθηναίους από το δολοφονικό σχέδιο των Οθωμανών κατακτητών!
Ο ναός του Αγίου Δημητρίου στον λόφο του Φιλοπάππου είναι του τύπου της καμαροσκέπαστης μονόκλιτης βασιλικής καλυπτόμενης από κυλινδρικής καμάρας με πέτρινες πλάκες. Κτίστηκε στα θεμέλια προϋπάρχοντος βυζαντινού ναού (πιθανότατα από τον 9ο αι.) κατά τη διάρκεια της τουρκοκρατίας, ενώ υπήρξε παρεκκλήσιον του Ιερού Ναού των Αγίων Αποστόλων (Άγιοι Απόστολοι Σολάκη) της αρχαίας αγοράς.
Την εποχή που «έσκιαζε η φοβέρα και πλάκωνε η σκλαβιά» των Τούρκων δυναστών, ένας από αυτούς ο φρούραρχος της Ακρόπολης Γιουσούφ-Αγάς, έδωσε άδεια στους ευσεβείς Αθηναίους της περιοχής δικαιοδοσίας του για να επιτελέσουν Θεία Λειτουργία ανήμερα της εορτής του Αγίου Δημητρίου. Δεν το έκανε από φιλευσπλαχνία και από αγαθή πρόθεση, είχε καταστρώσει σχέδιο δολοφονίας του χριστεπώνυμου πλήθος που θα μαζευόταν εκείνη την ημέρα στον ναό για να τιμήσει τον Άγιο.
Από καιρό είχε βάλει στο μάτι το εκκλησάκι πάνω στον λόφο. Ετοίμασε το μεγάλο κανόνι (λουμπάρδα) της Ακρόπολης και περίμενε την κατάλληλη στιγμή για να πλήξει τον ναό και να καταφέρει την μεγαλύτερη δυνατή απώλεια ζωών. Λίγο πριν συμβεί το κακό και αιματοκυλήσει τον λόφο του Φιλοπάππου, ξέσπασε δυνατή καταιγίδα και από θαύμα ένας κεραυνός έπεσε στην αποθήκη πυρομαχικών ανατινάζοντάς την μαζί με την λουμπάρδα των Οθωμανών.
Λίγο πιο πέρα κείτονταν νεκρός ο Αγάς και όσοι εμπλέκονταν στο δολοπλόκο σχέδιό του. Ήταν 26 Οκτωβρίου του 1658. Ο Άγιος προστάτεψε τους πιστούς και ματαίωσε τα σχέδια του μισόκαλου Αγά. Έτσι λοιπόν στον Άγιο-προστάτη του ναού δόθηκε το προσωνύμιο «Λουμπαρδιάρης», επειδή κατακεραύνωσε και αχρήστεψε την λουμπάρδα του Τούρκου φρούραρχου της Ακρόπολης.
Πολλούς αιώνες μετά τη δεκαετία του 1950, ένας από τους μεγαλύτερους Έλληνες αρχιτέκτονες ο Χιώτης στην καταγωγή Δημήτρης Πικιώνης ανέλαβε να αναδιαμορφώσει τον περιβάλλοντα χώρο συνδυάζοντας στοιχεία από την αρχαιότητα και το Βυζάντιο.
Ο Πικιώνης έκανε επέμβαση και στην εξωτερική μορφή του ναού, επενδύοντας με μάρμαρο και κεραμικά, παντρεύοντας έτσι τις δύο μεγάλες περιόδους της ακμής του ελληνικού πνεύματος.
Κατά την ίδια περίοδο αρχαιολόγοι και συντηρητές ανέλαβαν να συντηρήσουν τις τοιχογραφίες στο εσωτερικό του ναού και βρέθηκαν προ εκπλήξεως αφού αποκαλύφθηκαν αγιογραφημένες μορφές που ιστορήθηκαν από το 1735!
Σύμφωνα με τον εφημέριο του ναού ήρθαν στο φως οι μορφές του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου, του Αγίου Σπυρίδωνα, των Αθηναίων ιερομονάχων Βαρνάβα και Σωφρονίου1 των ιδρυτών της Ιεράς Μονής Σουμελά, αυτών που κατά την παράδοση μετέφεραν την εικόνα της Παναγίας Αθηνιώτισσας στο όρος Μελά του Πόντου.
Σήμερα η ιερή εικόνα αποθησαυρίζεται στην ιστορημένη στο Βέρμιο μονή της Παναγίας Σουμελά η οποία χτίστηκε εις ανάμνηση εκείνης της πρώτης μονής που «κρέμεται» πάνω στον βράχο και περιμένει υπομονετικά να ηχήσουν χαρμόσυνα οι καμπάνες της!
Στο ιερό του Άη-Δημήτρη δεσπόζει η Πλατυτέρα και στον νάρθηκα ο Ιησούς Χριστός και ο Άγιος Δημήτριος. Η ίδια η Αγία Τράπεζα του ναού στηρίζεται πάνω σε αρχαίο κίονα.
Στον Άγιο Δημήτριο τον Λουμπαρδιάρη έχουν διακονήσει σημαντικές μορφές της Εκκλησίας μας. Το 1447 εφημέριος του ναού διατέλεσε ο Άγιος Ραφαήλ (της Λέσβου) έχοντας διάκονό του τον Άγιο Νικόλαο (Λέσβου). Μεταξύ των χρόνων 1920-1932 την Θεία Λειτουργία επιτελούσε ο Άγιος Νικόλαος Πλανάς ενώ δεν ήταν λίγες οι φορές που ο ίδιος ο Άγιος Νεκτάριος προσευχόταν μέσα στο Ιερό.
Κατά την γερμανική Κατοχή στις 4 Δεκεμβρίου του 1941 ημέρα της εορτής της Αγίας Βαρβάρας εργάτες που δούλευαν σε εργασίες με το φωταέριο διασώζονται θαυματουργικά από σίγουρο θάνατο, και έκτοτε η γιορτή της Αγίας τιμάται στο ναό κάθε χρόνο με κάθε επισημότητα!
Ένας τόσο μικρός ναός στο κέντρο της Αθήνας, πιθανόν άγνωστος για πολλούς, έχει προσελκύσει τόσο πολλή αγιότητα. Αν βρεθείτε στην περιοχή του Θησείου αξίζει να τον επισκεφτείτε.
Χρόνια Πολλά, στη Θεσσαλονίκη που γιορτάζει την απελευθέρωσή της την ημέρα του πολιούχου της! Χρόνια πολλά στους Δημήτρηδες και στις Δήμητρες. Ο Άγιος βοηθός στη ζωή μας!
Απολυτίκιον Αγίου Δημητρίου του Λουμπαρδιάρη
(ήχος α΄ Του λίθου σφραγισθέντος)
Μυροβλύτην τον Θείον και Aτθίδος τον έφορον,
του λουμπαρδά τυράννων ωλέσαντα Δημήτριον
τιμήσωμεν εν ύμνοις οι πιστοί σωτήρα και προστάτην του λαού,
Λουμπαρδιάρην τον ημέτερον στρατηγόν αξίως ανακράξωμεν
χαίροις Μεγαλομάρτυς γέραρε, χαίροις θαυματουργόβρυτε
χαίροις ημών η πάντων πλησμονή και καταμύθιον.
Ελεύθερη μετάφραση:
Τον Θείο Μυροβλύτη που φροντίζει την Αθήνα,
αυτόν που κατέστρεψε τους τυράννους του Λουμπαρδά,
τον Άγιο Δημήτριο τιμούμε με ύμνους οι πιστοί,
τον σωτήρα και προστάτη του Λαού,
τον δικό μας κανονιοβολητή στρατηγό,
επάξια ζητωκραυγάζουμε
χαίρε δοξασμένε Μεγαλομάρτυρα,
χαίρε πηγή θαυμάτων,
η χαρά και η ικανοποίηση και η παρηγοριά όλων μας!
1. Ωστόσο μας προξενεί εντύπωση πως ο ζωγράφος ιστόρησε τις μορφές των Βαρνάβα και Σωφρονίου με επισκοπική ενδυμασία ενώ οι ιδρυτές της Μονής Σουμελά ήταν απλοί ιερομόναχοι.
• Θερμές ευχαριστίες στους εφημέριους του ναού, στους ψάλτες, τις διακόνισσες, στην Σοφία Ιωαννίδου και τον Νικόλαο Πεταλωτή.
