Το Ορφανοτροφείο της Πριγκήπου, ένα από τα σημαντικότερα ιστορικά κτήρια της ρωμαίικης κοινότητας της Κωνσταντινούπολης, βρίσκεται στο επίκεντρο μιας προσπάθειας που δεν αφορά μόνο την προστασία της αρχιτεκτονικής του, αλλά και τη διάσωση των ανθρώπινων ιστοριών που συνδέονται με αυτό.
Το ζήτημα αναδεικνύεται μέσα από το αφιέρωμα της δρ Berken Döner με τίτλο «Τι απομένει από το Ορφανοτροφείο της Πριγκήπου: Αναζητώντας τη διασκορπισμένη μνήμη», στο paros.com.tr.
Η έρευνα στρέφεται στις αναμνήσεις των ανθρώπων που συνδέθηκαν με το ίδρυμα, αναζητώντας τα ίχνη μιας κοινότητας που διασκορπίστηκε σε διαφορετικές χώρες και ηπείρους.
Η ανάγκη καταγραφής γίνεται ολοένα πιο επιτακτική, καθώς οι άνθρωποι που έζησαν το Ορφανοτροφείο κατά την περίοδο λειτουργίας του λιγοστεύουν. Μαζί τους κινδυνεύουν να χαθούν αφηγήσεις για την καθημερινότητα, την εκπαίδευση και τις συνθήκες ζωής στο ίδρυμα, αλλά και πολύτιμα στοιχεία για την ιστορία των Ρωμιών της Πόλης.
Το κτήριο, που αρχικά είχε σχεδιαστεί ως το πολυτελές ξενοδοχείο «Prinkipo Palace», περιήλθε στην ιδιοκτησία του Οικουμενικού Πατριαρχείου το 1903, έπειτα από δωρεά της μεγάλης ευεργέτιδας Ελένης Ζαρίφη. Λειτούργησε ως ορφανοτροφείο έως το 1964, ενώ το 2010 το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου αναγνώρισε οριστικά τα ιδιοκτησιακά δικαιώματα του Πατριαρχείου επί του ακινήτου.
Από το κτήριο στις οικογενειακές μνήμες
Μετά το κλείσιμο του ιδρύματος, όσοι είχαν περάσει από αυτό ακολούθησαν διαφορετικές διαδρομές. Πολλοί εγκατέλειψαν την Κωνσταντινούπολη και εγκαταστάθηκαν στην Ελλάδα, σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες ή στις Ηνωμένες Πολιτείες.
Η ιστορία τους, ωστόσο, δεν βρίσκεται αποκλειστικά σε επίσημα έγγραφα και αρχεία. Ένα μεγάλο μέρος της παραμένει φυλαγμένο σε σπίτια, μέσα από παλιές φωτογραφίες, επιστολές, προσωπικά τεκμήρια και αφηγήσεις που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.
Αυτό το διάσπαρτο υλικό αποτελεί τον πυρήνα της ερευνητικής προσπάθειας. Στόχος είναι να εντοπιστούν και να συγκεντρωθούν τεκμήρια που θα επιτρέψουν την ανασύνθεση της ζωής στο Ορφανοτροφείο, πριν οι άνθρωποι που μπορούν να ταυτοποιήσουν πρόσωπα, γεγονότα και τοποθεσίες φύγουν από τη ζωή.
Η δημιουργία ψηφιακού αρχείου, καθώς και ο σχεδιασμός ντοκιμαντέρ και σειράς ηχητικών εκπομπών περιλαμβάνονται στις πρωτοβουλίες που παρουσιάζονται στο σχετικό αφιέρωμα. Η καταγραφή των μαρτυριών δεν αφορά μόνο το παρελθόν του ιδρύματος, αλλά και την ευρύτερη ιστορία της ελληνικής ομογένειας στην Κωνσταντινούπολη.
Η προστασία του εμβληματικού κτηρίου
Το εντυπωσιακό οικοδόμημα (ο «ξύλινος γίγαντας» της Πριγκήπου), άρρηκτα συνδεδεμένο με την ιστορία της ελληνικής παρουσίας στην περιοχή, φιλοξένησε παιδιά για δεκαετίες.
Το βασικό ζητούμενο πλέον είναι να συνδεθεί η διάσωση του χώρου με την τεκμηρίωση της ζωής που αναπτύχθηκε σε αυτόν.
Οι προτάσεις που παρουσιάζονται στο δημοσίευμα περιλαμβάνουν την προοπτική αξιοποίησης του κτηρίου ως μουσείου ή κέντρου πολιτιστικής μνήμης, ώστε να διατηρηθεί η ιστορική του σημασία και να γίνει προσβάσιμη στις επόμενες γενιές. Πρόσφατα άλλωστε (τον Μάιο του 2026) το Οικουμενικό Πατριαρχείο υπέγραψε συνεργασία με τις Bilgili Holding και ENSOFI Holding, ανοίγοντας το δρόμο για τη διάσωση και διαχείρισή του, καθώς το κόστος που απαιτείται για την πλήρη αποκατάστασή του είναι αστρονομικό.
Η καταγραφή των μαρτυριών αποκτά, επομένως, χαρακτήρα αγώνα με το χρόνο. Κάθε φωτογραφία, κάθε έγγραφο και κάθε προσωπική αφήγηση μπορεί να συμπληρώσει ένα κομμάτι της ιστορίας του Ορφανοτροφείου και της ρωμαίικης κοινότητας που το περιέβαλλε.
Η διάσωσή του δεν αφορά μόνο το ιστορικό οικοδόμημα. Αφορά και τους ανθρώπους που έζησαν εκεί, τις διαδρομές τους και τις μνήμες που εξακολουθούν να διατηρούνται σε οικογενειακά αρχεία, μακριά από τον τόπο όπου γεννήθηκαν.
